Bán dẫn - ngành công nghiệp chiến lược của kỷ nguyên mới
Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi đổi mới sáng tạo và công nghệ chiến lược được xác định là động lực then chốt cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Nghị quyết số 57-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, coi đây là trụ cột để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ có tính dẫn dắt như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và tự động hóa.
Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC- Bộ Tài chính), thế giới đang chứng kiến một giai đoạn phát triển then chốt khi ngành công nghiệp bán dẫn trở thành một trong những trụ cột của nền kinh tế toàn cầu. “Bán dẫn là một trong những lĩnh vực thâm dụng công nghệ, vốn và tri thức cao nhất. Nhu cầu về nhân tài sẽ tiếp tục tăng mạnh khi Việt Nam vươn lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Thịnh nhận định.
Thực tế cho thấy, bán dẫn hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống hiện đại: Từ điện thoại thông minh, máy tính, trung tâm dữ liệu, AI, điện toán đám mây đến nhà máy thông minh, thành phố thông minh và các hệ thống quốc phòng - an ninh. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, bán dẫn không chỉ là nền tảng của Cách mạng công nghiệp 4.0, mà còn trở thành yếu tố gắn trực tiếp với an ninh quốc gia và sức mạnh kinh tế.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội to lớn để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, Chính phủ Việt Nam đã thể hiện một quyết tâm chính trị mạnh mẽ, xác định đây là một trong những lĩnh vực ưu tiên chiến lược, thể hiện qua Quyết định số 1017/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình "Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn", đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư ngành bán dẫn đến năm 2030.
Hiện nay, Việt Nam đã có khoảng 35 cơ sở giáo dục đại học trực tiếp hoặc gián tiếp đào tạo các lĩnh vực liên quan đến vi mạch và bán dẫn. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, số lượng mới chỉ là điều kiện cần; chất lượng đào tạo, khả năng gắn kết với doanh nghiệp (DN) và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế mới là yếu tố quyết định.
Từ góc nhìn quốc tế, ông Kees Van Baar, Đại sứ Hà Lan tại Việt Nam cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá trong lĩnh vực công nghệ cao, đặc biệt là bán dẫn. Hà Lan - quốc gia tiên phong trong ngành bán dẫn toàn cầu với hơn 85% mạch tích hợp được sản xuất bằng thiết bị có nguồn gốc từ Hà Lan là minh chứng rõ nét cho vai trò của đầu tư R&D, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chính sách thu hút nhân tài.
Theo Đại sứ Van Baar, những khoản đầu tư gần đây của các DN Hà Lan và quốc tế vào bán dẫn tại Việt Nam phản ánh sự cải thiện đáng kể của môi trường đầu tư công nghệ cao. Tuy nhiên, để trở thành điểm đến hàng đầu, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái thiết kế, khung pháp lý, cơ chế “một cửa” hiệu quả, đồng thời đầu tư mạnh cho hạ tầng năng lượng, hạ tầng số và đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu.
Một trong những minh chứng rõ nét cho sức hấp dẫn của Việt Nam trong lĩnh vực bán dẫn là sự hiện diện của các DN FDI công nghệ cao. Ông Chung Won Seok, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Hana Micron Vina, cho biết Hana Micron Vina là DN sản xuất bán dẫn hậu kỳ đầu tiên tại khu vực miền Bắc Việt Nam, chuyên cung cấp các giải pháp Packaging & Test, Memory Module/SSD Turn-Key, đồng thời sản xuất các sản phẩm DRAM và NAND ứng dụng trong thiết bị di động, máy tính cá nhân và trung tâm dữ liệu.
Theo ông Chung Won Seok, việc lựa chọn KCN tỉnh Bắc Ninh làm điểm đến đầu tư chiến lược xuất phát từ nhiều lợi thế nổi bật. Đó là vị trí địa lý thuận lợi, gần các trung tâm đô thị lớn và sân bay quốc tế, giúp tối ưu logistics và xuất nhập khẩu trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Bên cạnh đó, Bắc Ninh sở hữu nguồn nhân lực trẻ, dồi dào và có tinh thần gắn bó với ngành công nghiệp công nghệ cao. “Quan trọng hơn cả là ý chí mạnh mẽ và sự đồng hành thực chất của chính quyền địa phương trong thu hút và hỗ trợ đầu tư. Từ góc nhìn của chúng tôi, quyết định đầu tư vào Việt Nam, cụ thể là Bắc Ninh, đến nay là hoàn toàn đúng đắn”.
Lãnh đạo Công ty TNHH BHFlex Vina cho biết, Phú Thọ đã trở thành điểm tựa quan trọng trong chiến lược phát triển dài hạn của DN. Từ dự án đầu tư nhà máy sản xuất linh kiện điện tử đầu tiên năm 2013 tại KCN Khai Quang với tổng vốn 140 triệu USD, đến nay BHFlex Vina đã mở rộng quy mô lên 5 nhà máy tại Phú Thọ, thu hút trên 4.100 lao động với mức thu nhập bình quân khoảng 13 triệu đồng/ người/ tháng. Riêng năm 2025, DN dự kiến đóng góp cho ngân sách Nhà nước trên 2.000 tỷ đồng. Trên nền tảng phát triển đó, BHFlex Vina tiếp tục đồng hành, mở rộng đầu tư vào lĩnh vực bán dẫn tại KCN Khai Quang, Phú Thọ.
Lý giải sức hút của Việt Nam đối với các nhà đầu tư bán dẫn, lãnh đạo Hana Micron Vina cho rằng niềm tin của DN được xây dựng trên ba trụ cột then chốt. Trước hết là cam kết bảo đảm hạ tầng, đặc biệt là điện, nước và giao thông - những điều kiện mang tính sống còn đối với ngành bán dẫn vốn đòi hỏi vận hành liên tục 24/7. Thứ hai là nỗ lực ổn định nguồn nhân lực thông qua các chương trình hợp tác chặt chẽ giữa DN và trường đại học, hướng tới đào tạo đội ngũ kỹ sư bán dẫn bài bản và dài hạn. Thứ ba là cơ chế hỗ trợ DN hiệu quả, với các tổ công tác và đường dây nóng giúp kịp thời tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh thủ tục hành chính.
Đánh giá về định hướng quốc gia, ông Chung Won Seok nhận định Chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn 2050 là tín hiệu rất tích cực, thể hiện quyết tâm nâng tầm vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Khi bán dẫn đã trở thành linh kiện cốt lõi của hầu hết các ngành công nghiệp hiện đại và nền tảng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, ông cho rằng Việt Nam cần tập trung vào 4 nhóm giải pháp trọng tâm: phát triển nguồn nhân lực bài bản; xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ; bảo đảm hạ tầng điện - nước ổn định; và thiết lập cơ chế ưu đãi đặc thù cho ngành công nghiệp bán dẫn.
Nhân lực - “điểm nghẽn” và chìa khóa bứt phá của ngành bán dẫn Việt Nam
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa và tăng khả năng chống chịu, Việt Nam dần nổi lên như một điểm đến mới của các nhà sản xuất thiết bị bán dẫn. Tuy nhiên, bên cạnh dòng vốn đầu tư và lợi thế địa chính trị, nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là yếu tố then chốt quyết định khả năng tham gia sâu của Việt Nam vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.
Các chuyên gia cho rằng, công nghệ, vốn và hạ tầng chỉ là điều kiện cần; con người mới là điều kiện đủ. Trong cuộc cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, Việt Nam chỉ có thể “đi tắt đón đầu” nếu xây dựng được đội ngũ kỹ sư bán dẫn giỏi chuyên môn, thành thạo kỹ năng thực hành, có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế và thích ứng nhanh với các công nghệ mới.
Tại Diễn đàn “Cơ hội cho chuỗi cung ứng của Việt Nam tham gia vào sản xuất thiết bị bán dẫn”, trong khuôn khổ SEMIExpo Việt Nam 2025, nhiều chuyên gia trong và ngoài nước cùng chung nhận định: Nhân lực chính là thước đo năng lực thực sự của một quốc gia trong ngành bán dẫn.
Ông Vũ Quốc Huy, Giám đốc NIC cho biết, NIC đang tập trung xây dựng hệ sinh thái công nghệ cao, trong đó bán dẫn và AI được xác định là hai trụ cột chiến lược. Theo ông Huy, chỉ khi hình thành được lực lượng nhân lực công nghệ đủ mạnh, Việt Nam mới có thể chuyển từ vai trò “điểm đến sản xuất” sang trung tâm đổi mới sáng tạo.
Từ góc nhìn DN toàn cầu, ông Brian Tan, Chủ tịch khu vực Đông Nam Á, Phó Chủ tịch Tập đoàn Applied Materials, nhấn mạnh rằng năng lực sản xuất và chi phí không còn là lợi thế duy nhất. Các nhà cung ứng trong chuỗi bán dẫn toàn cầu ngày càng coi trọng tính bền vững, khả năng tự cường, bảo vệ sở hữu trí tuệ và bảo mật công nghệ - những yếu tố đòi hỏi đội ngũ nhân lực có trình độ cao và tư duy chuyên nghiệp.
Đồng quan điểm, bà Ly Nguyễn, Quản lý tư vấn khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Viện Tony Blair vì sự thay đổi toàn cầu (TBI) cho rằng, Việt Nam có nhiều lợi thế trong phát triển ngành công nghiệp bán dẫn, song vẫn còn không ít thách thức và khoảng cách cần thu hẹp để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo bà, bên cạnh các chính sách hỗ trợ, Việt Nam cần làm rõ vai trò của các bên liên quan, từ viện, trường đến DN, đồng thời xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia phù hợp với thông lệ quốc tế.
Bà Ly Nguyễn nhấn mạnh, để định hình vị thế trên bản đồ bán dẫn thế giới, Việt Nam phải đẩy mạnh đầu tư cho R&D và phát triển nhân tài, với sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương, trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo giữ vai trò then chốt trong triển khai hiệu quả Chiến lược đào tạo nhân lực bán dẫn. Việc xác định thị trường ngách, xây dựng đội ngũ nhân lực phù hợp và tăng cường hợp tác trong nước, quốc tế sẽ là chìa khóa giúp Việt Nam tận dụng tốt cơ hội từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu sang Đông Nam Á. “Không thể xây dựng vị thế quốc gia trong ngành bán dẫn nếu thiếu một chiến lược phát triển nhân lực bài bản và bền vững”, bà Ly Nguyễn nhấn mạnh.
Song hành với bán dẫn, AI đang trở thành lực đẩy quan trọng tái định hình toàn bộ hệ sinh thái sản xuất công nghệ cao. Tại Hội thảo “AI - Thúc đẩy hệ sinh thái sản xuất công nghệ cao và bán dẫn của Việt Nam”, các chuyên gia khẳng định AI không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để nâng cao năng suất, tối ưu chuỗi cung ứng và rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.
Theo NIC, AI giúp Việt Nam chuyển dịch từ mô hình sản xuất truyền thống sang hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tự động hóa và có giá trị gia tăng cao hơn. Nhiều tập đoàn công nghệ quốc tế đã bày tỏ cam kết đồng hành cùng Việt Nam trong phát triển hệ sinh thái AI - bán dẫn, coi đây là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.
Ông Lô Văn Ba, Giám đốc Quốc gia Dassault Systèmes Việt Nam cho rằng Việt Nam đang sở hữu những điều kiện thuận lợi để đi thẳng vào mô hình công nghiệp số thế hệ mới, từ hạ tầng số, nguồn nhân lực trẻ đến nhu cầu hiện đại hóa các ngành chiến lược. Dassault Systèmes đề xuất hợp tác với NIC xây dựng Trung tâm R&D Digital Twin và AI tại Việt Nam, phát triển các mô hình thử nghiệm trong hàng không vũ trụ, bán dẫn, giao thông thông minh, robotics và đô thị thông minh, đồng thời huy động nguồn lực quốc tế nhằm hình thành đội ngũ kỹ sư Digital Twin - AI “Make in Vietnam” và thúc đẩy năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia.
Theo các chuyên gia quốc tế, trong cuộc đua AI và bán dẫn, yếu tố then chốt nằm ở chất lượng nhân lực, khả năng làm chủ công nghệ cốt lõi và quy mô ứng dụng các công nghệ mới vào sản xuất.
Ông Đỗ Tiến Thịnh cho rằng, phát triển nhân lực là sứ mệnh chung của cả quốc gia. Khi trí tuệ Việt được nuôi dưỡng trong môi trường kết nối, hợp tác và sáng tạo toàn cầu, ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam sẽ không chỉ theo kịp xu thế, mà còn có thể góp phần định hình tương lai công nghệ của khu vực và thế giới. Hiện, NIC đang triển khai nhiều chương trình nhằm hỗ trợ phát triển nhân lực ngành bán dẫn: Chương trình học bổng Intense 2025, các khóa đào tạo upskilling và reskilling, Talentconnect (kết nối sinh viên với các DN, viện trường và chuyên gia đầu ngành).
Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế để trở thành trung tâm công nghệ cao của khu vực Đông Nam Á, từ môi trường chính trị ổn định, lực lượng lao động trẻ, đến quyết tâm cải cách mạnh mẽ. Những lợi thế này chỉ thực sự phát huy khi Việt Nam giải quyết đồng bộ các bài toán về nhân lực, hạ tầng và thể chế.
Ngành Công Thương phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, chuyển đổi kép trong kỷ nguyên số 
