Liệu kế hoạch của Ai Cập có thể giúp “hồi sinh” Gaza?

Tìm kiếm một mặt trận thống nhất

Ngày 21/2 vừa qua, theo đề nghị của Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, các nhà lãnh đạo của 7 quốc gia Arab chủ chốt tại Vùng Vịnh đã nhóm họp ở Riyadh, thủ đô Saudi Arabia để bàn về vấn đề tái thiết Gaza. Cuộc họp có sự tham dự của Quốc vương Jordan Abdullah II, Tổng thống Ai Cập Abdel Fattah el-Sisi, Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani, Tổng thống UAE Sheikh Mohammed bin Zayed Al Nahyan, Quốc vương Kuwait Sheikh Meshal al-Ahmad Al Sabah và Thái tử Bahrain Salman bin Hamad Al Khalifa.

Nội dung chính của cuộc họp là tìm kiếm phương án thay thế cho đề xuất mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra, theo đó Mỹ sẽ tiếp quản Gaza và di dời vĩnh viễn cư dân tại đây, biến vùng đất Palestine này thành một "Riviera" (tên khu vực nghỉ dưỡng sang trọng ở miền Nam nước Pháp) của Trung Đông. Các nhà lãnh đạo Arab kiên quyết phản đối đề xuất của ông Trump, cho rằng nó có thể phá hủy nhiều thập kỷ nỗ lực hướng tới quyền tự quyết của người Palestine và làm gia tăng vòng xoáy bạo lực trong khu vực. 

Quan điểm này cũng được chia sẻ rộng rãi từ các chuyên gia về Trung Đông. Bà Monica Marks - giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học New York Abu Dhabi, cho rằng người Palestine sẽ phản đối dữ dội bất kỳ cuộc di dời cưỡng bức nào và điều này có khả năng gây ra một cuộc đàn áp quân sự khác của lực lượng Israel.

“Phần lớn người Palestine có lẽ sẽ không tự nguyện rời khỏi Gaza ngay cả khi họ có thể. Nhiều người cảm thấy họ không còn gì để mất ngoài lòng tự hào, sự kiên định và bất kỳ đống đổ nát nào còn sót lại của ngôi nhà họ”. Bà Monica Marks chia sẻ với tờ This Week in Asia. “Việc trục xuất họ sẽ đầy rẫy sự nổi loạn và dân chúng không tuân thủ”.

Ai Cập và Jordan, hai quốc gia mà Tổng thống Donald Trump xác định là điểm đến tiềm năng cho người Palestine di tản, đã nói rõ rằng họ phản đối việc tiếp nhận hàng triệu người tị nạn Gaza. Vua Abdullah của Jordan, trong cuộc họp ngày 11/2 với ông Trump tại Nhà Trắng đã đề nghị tiếp nhận 2.000 trẻ em Palestine bị ung thư để điều trị y tế - một cử chỉ tượng trưng cho thiện chí. Trong khi đó, Ai Cập được cho là đã cho phép khoảng 15.000 người dân Gaza vượt biên giới trong những tháng gần đây. Nhưng, không quốc gia nào đồng ý với bất kỳ kế hoạch di dời quy mô lớn nào. 

Cuộc họp này được xem như phiên trù bị cho sự kiện lớn hơn là Hội nghị thượng đỉnh Liên đoàn Arab sẽ diễn ra vào ngày 4/3 tới đây tại Cairo. Vì thế, nhu cầu tìm ra tiếng nói chung, một mặt trận thống nhất về vấn đề Gaza càng trở nên cần thiết. Điều này cũng được Hãng thông tấn nhà nước Saudi Arabia (SPA) xác nhận. “Hành động chung của người Arab và các quyết định được đưa ra liên quan đến hành động này sẽ nằm trong chương trình nghị sự của Hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp sắp tới của người Arab tại nước Ai Cập”, bản tin của SPA cho biết.

Trong khi đó, phát biểu với Đài truyền hình Al Jazeera, cựu Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao Ai Cập Hussein Haridy cũng cho rằng cuộc họp diễn ra vào “thời điểm quan trọng đối với người Palestine và các quốc gia Arab”. Ông nói: “Tôi xin trích dẫn William Shakespeare, đó là 'tồn tại hay không tồn tại' đối với thế giới Arab ngày nay. Bởi vì nếu đề xuất (di dời người Palestine) được thông qua, đó sẽ là hồi kết của cuộc đấu tranh - cuộc đấu tranh của người Arab và cuộc đấu tranh của người Palestine - kéo dài 7 thập kỷ”.

Phương án của Ai Cập là trọng tâm

Tuy khởi đầu với một tinh thần khẩn trương nhưng hội nghị tại Riyadh đã khép lại trong lặng lẽ. Không có quốc gia nào liên quan công bố thông cáo chính thức về cuộc họp và hiện vẫn chưa rõ liệu có bất kỳ chi tiết nào về kế hoạch đã được thống nhất hay không. Tất cả những gì công chúng biết được đều thông qua ghi nhận bên lề cuộc họp kín này. 

Theo đó, trọng tâm là kế hoạch tái thiết Gaza do Ai Cập đề xuất. Báo cáo của phóng viên Hashem Ahelbarra (Đài truyền hình Al Jazeera) từ Riyadh cho biết cuộc họp bắt đầu bằng việc trình bày kế hoạch của Ai Cập, vốn được thiết kế lồng ghép như một phần của thỏa thuận ngừng bắn 3 giai đoạn giữa Hamas và Israel. 

Giai đoạn đầu tiên của thỏa thuận, bao gồm việc tạm dừng giao tranh, trao đổi tù binh, thiết lập các khu vực an toàn tạm thời cho những người phải di dời và dọn dẹp đống đổ nát. Giai đoạn thứ hai sẽ chứng kiến sự kết thúc hoàn toàn của giao tranh, trong khi giai đoạn thứ ba nhằm giải quyết vấn đề tái thiết vùng đất Palestine bị tàn phá, với việc tổ chức một hội nghị quốc tế quy tụ các nhà tài trợ quốc tế. 

Ông Ahelbarra cho biết các nhà lãnh đạo Arab hy vọng xây dựng một phương án tái thiết dựa trên kế hoạch của Ai Cập trước cuộc họp ở Cairo, để họ có thể “đưa ra một mặt trận thống nhất với một đề xuất mới có thể dễ dàng thuyết phục người Mỹ và công chúng quốc tế”. “Chúng ta đang nói về những điều cực kỳ khó khăn có thể định hình toàn bộ khu vực trong nhiều năm tới”, nhà báo của Al Jazeera nhấn mạnh.

Trong khi đó, tờ The Guardian và hãng tin AP cho biết một tiến trình chính trị hướng đến giải pháp hai nhà nước sẽ được khởi động lại và kế hoạch tái thiết do Ai Cập đề xuất đã loại trừ sự tham gia của Hamas và cả chính quyền Palestine (PA). Theo đó, quyền quản lý và kiểm soát việc tái thiết Gaza sẽ được chuyển giao tạm thời cho một ủy ban hỗ trợ xã hội. Không có thành viên nào của Hamas hay PA ngồi vào ủy ban này.

Chia sẻ với báo điện tử Middle East Eye, một quan chức Ai Cập cho biết, sẽ không xảy ra đụng độ giữa Hamas và PA do Hamas đã đồng ý nhường bước cho một Chính phủ Palestine mới không bao gồm các quan chức cấp cao của PA từ Bờ Tây. Cũng theo Middle East Eye, Hamas đã chuẩn bị thể hiện “sự linh hoạt” về cách quản lý tương lai của Gaza, nêu rõ điều kiện của họ là số phận của Gaza phải được các phe phái Palestine khác đồng ý chứ không phải do Mỹ hoặc Israel áp đặt.

Thách thức vẫn còn phía trước

Theo Middle East Eye, phương án của Ai Cập cơ bản đã nhận được sự đồng thuận từ cuộc họp kín tại Riyadh hôm 21/2 và “cuộc họp này đã kết thúc tốt đẹp”. Báo điện tử này cho biết, Washington cũng bị thuyết phục trước kế hoạch của Cairo, đồng thời dẫn lời một quan chức Ai Cập tiết lộ, Tổng thống Ai Cập Abdel Fattah el-Sisi sẽ tới Riyadh (Saudi Arabia), có thể là vào ngày 27/2, để thảo luận thêm về kế hoạch tái thiết Gaza. 

Tuy nhiên, giữa những tin tức lạc quan này, vẫn còn nhiều dấu chấm hỏi. Trong đó, trước hết là về tình trạng quân sự của Hamas. Israel luôn khẳng định mục tiêu quan trọng của họ là tiêu diệt và phá hủy hoàn toàn năng lực quân sự của Hamas, nên đề xuất của Ai Cập liệu có thể thuyết phục được Israel nếu chưa đề cập đến vấn đề này?

Bên cạnh đó, PA - đơn vị quản lý Bờ Tây cũng sẽ không chấp thuận kế hoạch thành lập một ủy ban độc lập mà Ai Cập đề xuất vì lo ngại điều này có thể báo hiệu sự chia cắt vĩnh viễn giữa Bờ Tây và Dải Gaza thông qua 2 hệ thống hành chính riêng biệt.

Ông Jibril Rajoub, một quan chức thuộc Fatah, nhóm thống trị PA, cho biết với tờ The Guardian rằng nhóm này đã từ chối thảo luận về ý tưởng thành lập ủy ban, mô tả đó là “khúc dạo đầu cho sự chia rẽ” và ông nhấn mạnh việc tuân thủ cái mà ông gọi là “sự thống nhất của chính phủ và chế độ”. 

Thế nhưng, Israel cũng đã bác bỏ việc PA tiếp quản Gaza. Do đó, vấn đề cung cấp bảo đảm an ninh tại Gaza vẫn chưa được giải quyết vì không có quốc gia Arab nào sẵn sàng cung cấp quân đội nếu Israel không đưa ra đường hướng chính trị rõ ràng cho một nhà nước Palestine. 

Điều này cũng được chia sẻ bởi phóng viên Hashem Ahelbarra (Đài truyền hình Al Jazeera), người theo sát cuộc họp kín tại Riyadh. Ông Ahelbarra cho biết bất kỳ kế hoạch tái thiết nào cũng chồng chéo với các vấn đề rộng hơn về kiểm soát chính trị và an ninh của Gaza khi chiến tranh kết thúc.

Giữa những ngổn ngang đó, nổi lên một câu hỏi nữa, đó là tiền đâu để tái thiết Gaza? Đầu tuần trước, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Liên hợp quốc và Liên minh châu Âu (EU) cho biết trong một thông cáo báo chí chung rằng chi phí để tái thiết Gaza là hơn 53 tỷ USD, bao gồm 20 tỷ USD trong 3 năm đầu tiên. 

Hãng thông tấn Reuters trích dẫn 2 nguồn tin an ninh Ai Cập giấu tên hiểu rõ vấn đề này cho biết, các quốc gia Arab Vùng Vịnh có thể huy động được khoảng 20 tỷ USD cho kế hoạch tái thiết Gaza. Trong khi đó, Chủ tịch Hạ viện Libya Aguila Saleh hôm (22/2) cũng kêu gọi thành lập Quỹ Arab - Hồi giáo để phát triển và tái thiết Gaza, với sự đóng góp từ các quốc gia, tổ chức, ngân hàng và công ty đầu tư.

Những nỗ lực như vậy sẽ giúp sớm xây dựng lại dải đất hiện bị tàn phá tới 2/3 cơ sở vật chất vì chiến sự. Nhưng, điều quan trọng nhất, mọi phương án tái thiết Gaza đều chỉ có thể bắt đầu khi khi nơi này thực sự im tiếng súng. Vậy mà lúc này, ngay cả lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Israel và Hamas cũng đang rất bấp bênh, với nguy cơ đổ vỡ bất cứ lúc nào. 

Gaza, vì thế, vẫn đang trôi dạt trong dòng xoáy chính trị phức tạp và chồng chéo lợi ích ở Trung Đông, chưa biết bao giờ mới thấy bến đỗ bình yên thực sự.