Khát vọng tự do hoà bình
Triệu Từ Truyền và Triệu Cung Tinh là hai bút danh quen thuộc của nhà thơ có tên thật Triệu Công Tinh Trung, bí danh Tư Truyền, sinh năm1947 tại Sa Đéc. Trong bài thơ "Thành phố phù sa" ông tự sự:
Má qua Sa Đéc sinh con đầu lòng
chôn nhau cắt rốn vào phù sa ven sông
muốn con mình lớn lên cùng trái cây ngọt
êm đềm trong vườn bông cúc bông hồng.
quê hương đứng lên chìm trong chiến chinh
cá phơi bụng đầy kinh ruộng đồng xao xác
Ước muốn của bà má Sa Đéc về con đã tan biến. Xứ miệt vườn chìm trong đạn bom. Má dắt đàn con thơ sơ tán lên Sài Gòn. Trong hoàn cảnh gian khó, Tinh Trung giúp má làm lụng mưu sinh, cùng các em mình cố gắng học hành. Ở tuổi thiếu niên ông đã được giác ngộ "đứng lên" tham gia phong trào học sinh, sinh viên tranh đấu, trở thành một trong những lãnh đạo của phong trào, bị chính quyền Sài Gòn bắt giam nhiều lần, trong đó hai lần bị đày tận Côn Đảo.
 |
| Hai nhà thơ Triệu Từ Truyền (bên phải) và tác giả bài viết, nhà thơ Phan Hoàng. |
Ông làm thơ từ khá sớm, ra mắt hai tập thơ đầu tay "Tình phượng 15" năm 1962 và "Đêm lên cơn dài" năm 1965, ký bút danh Triệu Cung Tinh. Hơn 20 năm sau, khi đất nước đã thống nhất, ông mới xuất bản các tập thơ tiếp theo, dưới bút danh Triệu Từ Truyền, như "Bên dòng Măng Thít" (1986), "Dật dờ trong sương" (1990), "Mảnh vỡ hồn nhiên" (1994), "Va chạm hư không" (2005),… và mới nhất là "Hạt sứ giả tâm linh" (2015).
Cùng với Ngô Kha, Hữu Đạo, Trần Quang Long, Đông Trình, Phan Duy Nhân, Trần Vàng Sao, Chinh Văn, Nguyễn Kim Ngân, Lê Văn Ngăn, Tần Hoài Dạ Vũ, Trần Phá Nhạc, Hà Nguyên Thạch, Trần Đình Sơn Cước, Trần Vạn Giã, Nguyễn Tường Văn,… Triệu Cung Tinh tức Triệu Từ Truyền là một trong những gương mặt thơ tiêu biểu của phong trào sinh viên học sinh tranh đấu ở đô thị miền Nam trước năm 1975. Một số bài thơ của ông đã tác động đến tinh thần yêu nước của người dân, đặc biệt là bài "Bé thơ Sơn Mỹ". Theo nhà báo Lê Văn Nuôi, một trong những thủ lĩnh của phong trào học sinh tranh đấu ở Sài Gòn bấy giờ, từng là cấp dưới trực tiếp của Tư Truyền, thì "Bé thơ Sơn Mỹ" có lẽ là bài thơ sâu sắc nhất nói về sự kiện bi thương này, với đoạn mở đầu đau xót:
Sơn Mỹ ơi, khúc ruột nào ta đó,
Vừa quặn đau theo tiếng khóc em thơ
Bé chết vùi bên xác mẹ, xác bà
Trong tiếng đạn và tiếng cười man rợ.
Bài thơ dài được viết bằng chữ nhỏ li ti trên tờ giấy quyến vấn thuốc lá, do Tư Truyền bí mật trao tận tay Lê Văn Nuôi và dặn: "Anh gởi em bài thơ "Bé thơ Sơn Mỹ" viết về chuyện lính Mỹ giết hại đồng bào mình ở làng Sơn Mỹ thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Tuỳ em đưa đăng trên một tờ báo nào của phong trào sinh viên học sinh cũng được. Anh chưa ký bút hiệu cho bài thơ này, em đặt dùm một bút danh. Em nhớ đánh máy lại bài thơ này và đốt huỷ ngay bản thảo chữ viết tay này của anh nhé, kẻo bọn mật vụ truy ra bút tích của anh". Lê Văn Nuôi đã đăng bài "Bé thơ Sơn Mỹ" với bút danh Lê Dân trong tuyển tập thơ "Ta đã lớn lên bên này châu Á" do Tổng đoàn Học sinh Sài Gòn xuất bản tháng 8.1970. Sang năm 1971, bài thơ này được dịch ra tiếng Anh với tựa "Child of My Lai" đăng trong tuyển tập thơ "We Promise one another" (Chúng tôi cùng ước nguyện) xuất bản tại Mỹ.
Khát vọng tự do sáng tạo
Triệu Từ Truyền là một thi sĩ bẩm sinh. Ông sống hết mình vì thơ và biến thơ thành vũ khí, niềm cảm hứng sống hướng thiện và say mê khám phá sáng tạo. Ông là một trong những gương mặt thơ độc đáo của Sài Gòn và Nam Bộ trong nửa thế kỷ qua. Độc đáo về người thơ. Độc đáo trong tìm tòi, khám phá và tạo dựng không gian thơ riêng biệt.
 |
| Một buổi tọa đàm tác phẩm mới của Hội nhà văn TP Hồ Chí Minh. |
Ngay từ những bài thơ tranh đấu cho hoà bình, Triệu Từ Truyền đã sớm hình thành một giọng điệu giàu chất suy tưởng, triết lý và thi ảnh. Về sau, khi hoàn thành trách nhiệm công dân, rời mọi chức tước quan trường, dành tất cả tâm huyết cho thơ, thì giọng thơ Triệu Từ Truyền mở rộng biên độ, nâng lên ở tầm mức mới, với những cảm thức sâu lắng về thiên nhiên, khoa học, nhân văn và sự sinh tồn của con người, vũ trụ. Dần dần tước bỏ vần điệu, vẫn giữ chất triết luận, nhưng thơ ông không còn phản ánh trực diện đời sống, mà đi vào chiều sâu vỉa tầng đời sống, chiều sâu không gian - thời gian, tái hiện những vẻ đẹp bất ngờ của đời sống bằng trí tưởng tượng phong phú từ trải nghiệm. Điều đó thể hiện qua nhiều bài thơ của những tập thơ sau này, nhất là trong "Hạt sứ giả tâm linh":
Anh cưỡi cá Hô nhớ thuở lên năm
băng qua Cửu Long bằng xuồng tam bản
anh hay cá mắc cạn
bên dòng lịch sử hay dòng sông?
(Trò chuyện với cá Hô)
Sinh ra ở miền sông nước nên hình ảnh con cá xuất hiện khá nhiều trong thơ Triệu Từ Truyền. Con cá gắn với đời sống và số phận con người miệt vườn. Trong bài "Có một ngày", ông viết:
Có một ngày trong mùa nước nổi
con cá khơi xa bơi quanh bông điên điển vàng
cá lớn dần giữa đồng tràn phù sa
trong bọt tình yêu manh nha từ tiền kiếp thượng nguồn
Không thấm đẫm văn hoá sông nước Cửu Long thì không thể dựng lên những tứ thơ như vậy. Và đây là hình ảnh "Con cá bảy màu bơi trong mưa phùn" vừa thực vừa ảo như được ông tái hiện từ tâm thức mê đắm và yêu thương xứ sở:
Con cá lia thia chui vào đám ruộng
trốn nắng dưới lá sen
đôi khi bên gốc bông súng
vớt vào lòng bàn tay trẻ thơ
đấu đá trong lọ thuỷ tinh số phận
rồi bảy màu lấp lánh của cá bay lên
hoà nhập vào cầu vòng mơ ước thơ ngây
xác cá nhạt nhoà trên lá súng.
Ấy thế nhưng khi mùa xuân tuổi thơ mất hút lòng sông sụt lở, trôi ra biển cả, hoá thân vào mưa và rơi trở lại đám ruộng ngày xưa thì:
Con cá bảy màu bơi trong mưa phùn
cơn mưa phùn dai dẳng
con cá nhỏ bay lên cầu vòng
mùa xuân tươi rói.
Quy luật sinh tồn thiên nhiên hay vòng quay ký ức kỳ diệu cuộc đời chỉ có thể được tái hiện bằng tình yêu mãnh liệt, khát vọng tự do, trí tưởng tượng phong phú của thi sĩ. Và nhà thơ Triệu Từ Truyền đã tái sinh được điều kỳ diệu ấy bằng ngôn ngữ riêng mình. Thơ ông như con cá bảy màu lạ lẫm bơi lấp lánh giữa cơn mưa phùn bình yên dòng sông quê hương mà tuổi trẻ ông đã dấn thân tranh đấu giữ gìn.
