Sách lá - Dưới chân dãy Giăng Màn

Không mấy ai biết rằng, tại bản Ka Roong, xã Dân Hóa, huyện Minh Hóa (Quảng Bình) lại có một bộ sách lá được người Khùa ở đây lưu giữ hàng trăm năm nhưng vẫn còn nguyên không bị mối mọt, chữ viết nhìn vẫn còn sáng màu mực. Chúng tôi đã tìm đến nhà của ông Hồ Phoong để được nghe kể về những huyền tích của bộ sách lá giữa sương khói hư ảo của dãy Giăng Màn.

Trong một lần đi công tác lên xã Dân Hóa, tôi tình cờ nhìn thấy một bộ sách rất lạ - mãi sau này tôi mới biết đó là sách lá, được treo ở một vị trí rất trang trọng trong ngôi nhà của ông Hồ Phoong, ở bản Ka Roong. Đến khi được nghe, được sờ tay vào những dòng chữ cổ của người xưa được khắc ghi trên bộ sách lá, tôi thấy mình như lạc vào nguồn gốc ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa, văn học của cả một tộc người.

Ông Hồ Phoong, sinh năm 1950, là con thứ tư của Anh hùng lực lượng vũ trang Hồ Phòm (ông Hồ Phòm được phong tặng Anh hùng lực lượng vũ trang năm 1967- PV). Thời niên thiếu ông đã được nghe ông nội và bố kể cho nghe về nội dung của bộ sách lá, đó là kinh Phật khuyên răn chúng sinh nên làm lành tránh dữ hay những câu chuyện dân gian gắn bó với bề dày lịch sử của người Khùa.

Ông kể, trước lúc đi xa, ông nội tên là Hồ Văn đã gọi bố và ông lại căn dặn  phải gìn giữ cẩn thận hai bộ sách lá đã hơn 100 năm tuổi. Ghi lòng tạc dạ lời của ông nội, nên gia đình mặc dù phải thay đổi chỗ ở liên tục do chiến tranh và mưa bão, nhưng bộ sách lá luôn được ông mang theo bên người.

Hiện tại, ở nhà ông Hồ Phoong có hai bộ sách lá, một bộ dài khoảng 50 cm có 150 trang, một bộ dài khoảng 60 cm có 200 trang, mỗi trang có 4 dòng được ghi bằng những ký tự giống như chữ viết của người Lào và Campuchia. Trước đây chỉ có bậc cao niên trong vùng mới đọc được những ký tự chép trên bộ sách lá này, ông Hồ Phoong cũng đã được bố truyền dạy cách đọc và viết, nhưng cuộc sống lam lũ đã làm con chữ bay theo những hạt ngô, củ sắn. Bây giờ ông chỉ biết đại khái về nội dung của bộ sách lá, chứ đọc thì không được. Có lần một người Lào ghé nhà chơi, ông nhờ đọc nhưng họ cũng đành chịu.

Theo nhà nghiên cứu văn học dân gian Đinh Thanh Dự, sách lá của người Khùa ở xã Dân Hóa được chia thành 3 bộ, gồm kinh Phật, chuyện đời xưa (theo tiếng người Khùa là Phôộc năng xừ) và giáo pháp trong gia đình. Ký tự được ghi trên các bộ sách lá này có thể là chữ viết cổ của người Lào hoặc Khmer.

Ông Đinh Thanh Dự cho hay, những bộ sách lá này thường là độc bản vì phải làm thủ công rất công phu và tỉ mỉ. Một trang sách lá có chiều dài khoảng 50 đến 60 cm, chiều ngang khoảng 5 cm. Người viết phải thật uyên thâm về chữ nghĩa, vì là chữ cổ xưa lại có kích cỡ lớn nên mỗi lá chỉ có thể ghi được 5 hàng, do vậy không thể viết giống như trên sách thường. Vì thế người chép phải lựa chọn từng từ sao cho chữ nghĩa súc tích, đầy đủ.

Bút và cách viết cho bộ sách này cũng thật đặc biệt, người viết dùng mũi sắt mài thật nhọn hoặc dùng mũi kim làm ngòi bút, khắc từng chữ lên lá. Người viết nhanh mỗi ngày cũng chỉ hoàn thành được từ 5 đến 7 lá. Viết xong, dùng mực Tàu trộn đều với mật một loài cá sống ở khe phết lên, sau đó đục lỗ ở hai đầu để xỏ dây, ngoài cùng là hai thanh gỗ dùng làm bìa. Khi cần đọc hoặc di chuyển chỉ cần đeo dây vào cổ, khi không dùng đến thì chỉ cần rút sợi dây buộc sang một bên và treo ở một vị trí trang trọng nhất trong nhà. 

Theo các thư tịch cũ, sách lá có nguồn gốc từ các ngôi chùa Khmer, được viết trên lá cây buông. Cây buông còn gọi là cây slắt krúth giống như cây cọ, cây thốt nốt, có lá dài 3m. Sở dĩ gọi là cây buông bởi khi muốn biến lá thành sách phải buộc lá lại, đợi đến 1 năm đủ ngày mới mở- tức là buông giấy ra. Cây buông có nguồn gốc từ Campuchia do một số nhà sư mang về, được trồng chủ yếu để lấy lá làm sách, nhiều nhất là tại các ngôi chùa Khmer ở tỉnh An Giang, Bạc Liêu và Trà Vinh.

Thông thường cây buông trồng 10 năm mới đâm chồi non, người ta lấy giấy bọc ngoài rồi buộc lại để sau này lá không bị cong, đồng thời để lá có màu vàng nhạt. Nếu không buộc lại lá cây buông sẽ có màu xanh, viết chữ sẽ không đẹp. Buộc khoảng gần 1 năm, người ta chặt xuống, tháo giấy ra rồi dùng ván gỗ ép lại thật chặt từng chiếc lá một, sau đó đem phơi nắng.

Đợi đến khi nào lá héo, sau khi đã loại bỏ xương lá, mới đem cắt đều thành từng khúc, thường mỗi lá được từ 3 đến 4 khúc, mỗi khúc có chiều ngang khoảng 5 đến 6 cm, dài 60 cm, tương ứng với 1 trang sách. Độ dày mỏng của bộ sách lá tùy thuộc vào nội dung sách.

Các bộ sách lá hiện có ở các ngôi chùa Khmer đều lưu giữ  từ kinh Phật, kinh luận, phật giới của các vị tăng ni, kinh Tam Tạng... cho đến đạo giáo của cả vùng và lịch sử của các ngôi chùa. Một bộ sách lá nặng khoảng 1kg, ngoài kinh, sách lá còn dùng để chép những câu chuyện dân gian Khmer như chuyện Ramayana, huyền thoại Bốpphatup... và đây cũng là nguồn kịch bản cho các loại hình nghệ thuật sân khấu của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long.

Cũng có tài liệu cho rằng, sách lá chỉ có duy nhất ở dân tộc Thái nơi miền Tây xứ Nghệ, đặc biệt chữ của người Thái nơi đây còn cổ hơn chữ của người Thái ở vùng Tây Bắc. Người Thái ở vùng Tây Bắc trở xuống thì dùng chữ Thái viết trên giấy dó như người Kinh, còn người Thái ở phương Nam, giáp Lào thì vẫn dùng tiếng Thái cổ, nên chỉ có những bậc túc nho cao tuổi là có thể đọc được loại chữ này.

Ông Hồ Phoong tâm sự, mỗi lần đi rẫy về ông thường đem bộ sách lá ra để chỉ dạy cho con cháu cách bảo quản và kể lại những câu chuyện dân gian mang đậm bản sắc của người Khùa như chuyện về chàng Kalakệt, về nàng Angkhămđeng hay những điều kinh Phật, răn dạy con cháu phải sống cho thật tốt để không phụ lòng cha ông xưa. Chiều muộn dần, mặt trời đằng xa đang gác lên dãy Giăng Màn hùng vĩ, chia tay ông Hồ Phoong tôi vẫn cứ băn khoăn một điều rồi đây số phận của bộ sách lá có được lưu giữ cẩn thận để góp phần trả lại cho nền văn hoá Việt Nam nét hấp dẫn đa sắc mãi mãi trường tồn

Minh Văn

Các tin khác

Từ nâng tầm quản trị đến khát vọng chuyên nghiệp hóa

Từ nâng tầm quản trị đến khát vọng chuyên nghiệp hóa

Trước đòi hỏi của kỷ nguyên phát triển mới, thể thao Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt chiến lược: chuyển đổi mạnh mẽ từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại và thương mại hóa chuyên nghiệp. Nâng cao năng lực tổ chức sự kiện không chỉ là thước đo điều hành, mà còn là chìa khóa mở ra không gian kinh tế thể thao đầy tiềm năng.

Tuân thủ nguyên tác hay dũng cảm bước qua?

Tuân thủ nguyên tác hay dũng cảm bước qua?

Khi “The Odyssey” - bộ phim điện ảnh lấy cảm hứng từ sử thi kinh điển của Homer công bố dàn diễn viên, lựa chọn của đạo diễn Christopher Nolan tựa như “quả táo bất hòa”, tạo ra những luồng tranh luận sôi nổi, độc giả lan tỏa những bài viết phân tích, so sánh với nguyên tác sử thi. Cùng thời gian, điện ảnh Việt Nam dậy sóng khi công bố Tăng Thanh Hà vào vai Nam Phương Hoàng hậu. Tại sao đạo diễn lại thích đảo lộn những hình mẫu vốn đã quá đỗi quen thuộc và thành công từ nguyên tác? Liệu việc tuân thủ tuyệt đối tác phẩm gốc có phải “lá bùa hộ mệnh”, hay sự phóng tác dũng cảm mới giúp tác phẩm đến gần hơn với thế hệ khán giả mới?

Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 8 năm 2026 đang diễn ra tại Hà Nội, mở ra một không gian đối thoại đa chiều của nghệ thuật đương đại, phản ánh tiếng nói của những người trẻ trước cuộc sống và những thay đổi của thời cuộc. Tuy nhiên, hơn cả một kỳ liên hoan, mỹ thuật trẻ cần có một chiến lược phát triển dài hạn trong thời gian tới.

Mỹ thâm hụt ngân sách do hoàn thuế nhập khẩu

Mỹ thâm hụt ngân sách do hoàn thuế nhập khẩu

Sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ cơ sở pháp lý của nhiều mức thuế quan, Chính phủ Mỹ phải hoàn hàng chục tỷ USD cho doanh nghiệp nhập khẩu, gây ra hậu quả ngân sách tháng 6/2026 thâm hụt 120 tỷ USD.

Hình tượng người chiến sĩ - từ nguyên mẫu đến màn ảnh

Hình tượng người chiến sĩ - từ nguyên mẫu đến màn ảnh

Thời gian gần đây, nhiều bộ phim có chất liệu từ những chuyên án và nguyên mẫu có thật trong lực lượng CAND đã được đưa vào sản xuất. Những tác phẩm điện ảnh ấy không chỉ mang đến những câu chuyện chân thực, giàu tính nhân văn, tái hiện sinh động cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh Tổ quốc mà còn khắc họa bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh của các chiến sĩ Công an trong nhiều giai đoạn lịch sử.

Đào tạo trẻ - nền móng bền vững của Thể thao CAND

Đào tạo trẻ - nền móng bền vững của Thể thao CAND

Trong thể thao thành tích cao, mỗi tấm huy chương không chỉ được quyết định ở khoảnh khắc thi đấu, mà được vun đắp từ rất sớm: từ khâu phát hiện năng khiếu, lựa chọn môn phù hợp, xây dựng giáo án huấn luyện, tạo dựng môi trường rèn luyện cho đến bồi dưỡng bản lĩnh qua từng giải đấu. Với Thể thao Công an nhân dân (CAND), công tác đào tạo trẻ vì thế luôn mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là nhiệm vụ chuẩn bị lực lượng kế cận cho thể thao CAND, mà còn là sự đóng góp thiết thực vào thành tích chung của thể thao Việt Nam.

Chuỗi cung ứng và mặt trận an ninh mới

Chuỗi cung ứng và mặt trận an ninh mới

Đầu năm 2026, khi xung đột Mỹ - Iran đẩy eo biển Hormuz vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng, nỗi lo của thế giới không chỉ là giá dầu, mà còn là chip bán dẫn.

Hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Những tấm thân vùi sâu dưới đất, nằm yên lặng hơn nửa thế kỷ, có những tình yêu không được viết bằng đám cưới, mà được viết bằng cả một đời chờ đợi. Đó là những thước phim chân thực và sống động nhất đã và đang diễn ra trong “chiến dịch 500 ngày đêm” tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Tiệm cận thế giới để vươn xa

Tiệm cận thế giới để vươn xa

Trong những năm gần đây, điện ảnh Việt Nam ghi nhận bước tiến rõ rệt cả về quy mô thị trường lẫn năng lực sản xuất. Chất lượng hình ảnh, thiết kế mỹ thuật, diễn xuất hay tổ chức sản xuất ngày càng tiệm cận những chuẩn mực mới. Tuy nhiên, để một bộ phim không chỉ thành công trong nước mà còn có thể bước ra các liên hoan phim, thị trường phát hành quốc tế, điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở kịch bản. Những câu chuyện giàu bản sắc Việt Nam cần được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh đủ sức tạo đồng cảm với khán giả toàn cầu.

"0% lãi suất" và góc khuất ứng lương qua app

"0% lãi suất" và góc khuất ứng lương qua app

Chỉ cần vài thao tác không quá 10 phút trên điện thoại, người lao động có thể nhận trước tiền lương nhờ những lời quảng cáo "0% lãi suất", "giải ngân trong 5 phút". Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là các khoản phí phát sinh mà người lao động chỉ biết khi đã nhận tiền và khả năng vi phạm pháp luật, nguy cơ phụ thuộc tài chính và nếu không tỉnh táo thì rất khó để phân biệt giữa dịch vụ ứng lương với hoạt động cấp tín dụng.

Khi nắng nóng có thể làm “bốc hơi” GDP

Khi nắng nóng có thể làm “bốc hơi” GDP

Những đợt nắng nóng cực đoan đang hoành hành tại châu Âu không chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà ngày càng hiện rõ như một thách thức kinh tế, đe dọa tới tốc độ tăng trưởng GDP và gây ra khó khăn cho mọi mặt đời sống.

Cá độ bóng đá “nóng” cùng World Cup

Cá độ bóng đá “nóng” cùng World Cup

Ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh (FIFA World Cup 2026) mặc dù mới khởi tranh, chỉ mới đi hết nửa chặng đường, song vấn nạn đánh bạc, cá độ bóng đá trên không gian mạng tại Việt Nam đã “nóng” chẳng kém cạnh trên sân cỏ ở Bắc Mỹ. Nhiều đường dây cùng hàng loạt đối tượng, dù hoạt động kín kẽ, tinh vi song vẫn bị lực lượng Công an lật tẩy, xóa sổ trên khắp cả nước.

World Cup 2026 có thực sự bùng nổ như kỳ vọng?

World Cup 2026 có thực sự bùng nổ như kỳ vọng?

Trước khi World Cup 2026 khởi tranh, nhiều chuyên gia dự báo Bắc Mỹ sẽ chứng kiến một “cơn sốt” du lịch chưa từng có. Tuy nhiên, sau hơn hai tuần vòng bảng, bức tranh thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Trong khi các sân vận động liên tục lập kỷ lục về lượng khán giả, không ít khách sạn và hãng hàng không vẫn đang chờ đợi làn sóng du khách mà họ kỳ vọng từ nhiều tháng trước.

Nhìn từ xu thế dùng AI dựng lại lịch sử

Nhìn từ xu thế dùng AI dựng lại lịch sử

Công nghệ và đặc biệt là Al phát triển đã giúp nhiều câu chuyện lịch sử được tái hiện, đăng tải trên các nền tảng mạng xã hội, bao gồm cả sự tích cực và những vấn đề chưa lường hết được. Đa phần trong số đó lại xuất phát từ các nhà nghiên cứu nghiệp dư, hoặc chỉ đơn giản là yêu thích các câu chuyện lịch sử, và rất cần góc nhìn, đánh giá từ những người có chuyên môn.

Những chiếc bẫy tâm linh trên không gian mạng

Những chiếc bẫy tâm linh trên không gian mạng

Không còn là những lời phán truyền miệng ở cổng chùa hay góc chợ, mê tín dị đoan đang được nâng cấp thành những chiếc bẫy tinh vi trên không gian mạng. Từ vụ nữ thầy bói lừa 31 người chiếm đoạt hơn 28 tỷ đồng đến các đường dây sử dụng hàng chục nhân viên gọi điện tự xưng "cô đồng", hàng nghìn người đã trở thành nạn nhân khi nỗi sợ bị biến thành công cụ thao túng và niềm tin mù quáng trở thành món hàng để trục lợi.