Những chú gà trống trên đồ gốm sứ

Có lẽ khác với loài người với quan niệm phụ nữ được mệnh danh là "phái đẹp", loài gà thì khác hẳn: những chú gà trống mới là biểu hiện của sắc đẹp, kiêu sa và mạnh mẽ. Trong kho tàng di sản nghệ thuật của người Việt, gà cũng có mặt trên đồ đất nung, đồ đồng, đồ ngọc, đồ gỗ và đồ gốm sứ và chủ yếu cũng là gà trống. Gà trống có mào to, đuôi dài, chân và cựa to khỏe, nhất là bộ lông sặc sỡ có sức quyến rũ gà mái.

Trong các hình tượng gà được thể hiện trên các chất liệu, thì những con gà được vẽ trên đồ gốm sứ là những con gà đẹp nhất và sinh động nhất.

Các nhà khảo cổ đã thấy một số thạp gốm hoa nâu thời Trần có hình tượng gà khá đẹp. Một đàn gà được trang trí nối tiếp nhau trong một băng hoa văn chạy quanh thân dưới của thạp. Những chú gà chân cao, đuôi dài, cổ đang nhìn ngoái lại. Băng hoa văn trang trí hình gà đã là băng hoa văn chủ đạo. Làm nền cho băng hoa văn động vật này là các băng hoa văn hoa dây, hoa 6 cánh khá đẹp. Trên vai thạp lại có một băng hoa văn cánh sen đắp nổi, được coi là loại hoa văn của Phật giáo rất phổ biến trong thời kỳ này. Toàn thân thạp lại được tráng một lớp men màu nâu điển hình cho sắc gốm thời Lý Trần.

Cảnh chọi gà trên đĩa gốm trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm.

Cảnh chọi gà trên đĩa gốm trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm.

Thạp hoa nâu còn trang trí một số hình gà trống nữa. Trên một cái thạp gần giống chiếc thạp vừa mô tả, có vành hoa văn đắp nổi cánh sen ở vai, lại có một chú gà trống cổ cao, lông đuôi dài. Cả một băng trang trí rộng chỉ có hình một con gà trống như vậy đã làm cho người chiêm ngưỡng thạp có được một "bức chân dung" gà khá trọn vẹn và sắc nét. Một con gà khác trên thạp hoa nâu lại cho thấy dáng vẻ hùng dũng của nó như đang trong tư thế chiến đấu: đầu hơi cúi xuống, chân cao, móng và cựa gà sắc nét, mào gà và lông cổ dựng đứng.

Hình ảnh này chứng tỏ nghệ nhân đã tả chân tư thế của một con gà chọi và liên hệ đến thú chơi chọi gà trong thời Trần - thời mà người ta rất ưa chuộng thạp gốm hoa nâu - như một đoạn ghi lại trong tác phẩm "Hịch tướng sĩ" mà Trần Hưng Đạo khuyên răn quân sĩ đừng "lấy chọi gà làm vui, hoặc lấy đánh bạc làm thú, hoặc chăm chút vườn ruộng để nuôi gia đình" mà quên việc đánh giặc, dẫn đến nguy cơ "Nếu có giặc Mông Thát tràn sang thì cựa gà trống không thể đâm thủng áo giáp của giặc" (Đại Việt sử ký toàn thư).

Vào thời Lê, thế kỷ thứ 15, hình tượng của gà lại được vẽ trên gốm Chu Đậu, một lò gốm nổi tiếng ở Hải Dương. Gốm Chu Đậu được "đóng hàng" xuất khẩu đi muôn nơi, đến tận cả vùng Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Cận Đông. Một trong những chuyến tàu chở gốm Chu Đậu không may bị chìm ngoài khơi Cù Lao Chàm (Hội An, Quảng Nam).

Các nhà khảo cổ đã khai quật con tàu đắm này từ tháng 5-1997 đến tháng 6-1999. Đấy là một con tàu lớn, chuyên chở hàng hóa: dài 29,4m rộng 7,2m. Nằm dưới độ sâu 70-72m, xác tàu được bảo quản khá tốt và được làm bằng gỗ tếch. Số đồ gốm mà tàu chất chứa lên đến 240.000 chiếc gồm chủ yếu là gốm Chu Đậu, ngoài ra còn có một ít đồ gốm Trung Quốc và Thái Lan. Trong cái không may tàu bị chìm, tàu còn giữ lại cho hậu thế một kho đồ cổ còn nguyên vẹn cho các bảo tàng trong nước. Một số trong bộ sưu tập cổ vật này được đem bán đấu giá tại Hoa Kỳ vào năm 2000.

Hình gà trên thạp gốm hoa nâu đời Trần.

Hình gà trên thạp gốm hoa nâu đời Trần.

Sau hơn một thập kỷ nghiên cứu đồ gốm của con tàu đắm này, các nhà khoa học đã dựng nên một bức tranh lịch sử đương thời và bước đầu giải mã được một số vấn đề liên quan đến số phận con tàu. Dường như thời gian con tàu bị đắm không còn  là điều tranh luận khi căn cứ vào so sánh đồ gốm của tàu với những đồ gốm trong các bảo tàng, sưu tập tư nhân. Đó là vào khoảng nửa cuối của thế kỷ 15.

Khi đó là đất nước Đại Việt, là triều Lê Sơ mà mở đầu là Lê Lợi. Vừa qua được cuộc chiến tranh giành độc lập với giặc Minh, đất nước đã hồi sinh mạnh mẽ. Nghề gốm cũng phát triển mạnh, không còn tự cung tự cấp nữa mà đã xuất khẩu. Thậm chí xuất khẩu với một số lượng lớn đến hơn 24 vạn đơn vị chỉ trong một chuyến hàng. Vậy thì, đấy là những tín hiệu của một thời thịnh trị: gốm Việt Nam đã có thương hiệu, một số quốc gia xa xôi đã "ăn hàng" của Đại Việt. Quả là đáng tự hào trong lịch sử thương mại ngàn năm. 

Cũng còn cần nói thêm về con tàu đắm ở Cù Lao Chàm. Hiện tại chưa có nhiều tài liệu để nói về chủ nhân của con tàu bạc mệnh này. Là người Việt, người Hoa hay người Thái Lan? Nhưng căn cứ vào đồ dùng hàng ngày, có thể đoán định thủy thủ đoàn là người Hoa, người Chăm hoặc người Thái. Hoặc cũng có thể là gồm nhiều người của các quốc gia cùng tham gia đi biển.

Cũng còn chưa thật chắc chắn lắm về nguyên nhân tàu chìm, nhưng có ý kiến cho là hỏa hoạn đã xảy ra cũng là một nguyên nhân được xem xét hàng đầu. Đáng chú ý là trong số vô vàn đồ gốm từ các lò Chu Đậu và Thăng Long của Đại Việt, có một chiếc đĩa gốm tuyệt đẹp trang trí hình vẽ hai con gà đang trong tư thế chọi nhau. Đĩa có hình tròn, mép đĩa trang trí hình hoa văn sóng nước, trong lòng đĩa có hoa văn cánh sen. Giữa lòng đĩa có hình 2 con gà trống đang trong tư thế đối đầu nhau, chân co như chuẩn bị lao vào đá nhau, gà xù lông và đuôi dài dựng đứng. Đặc biệt, hai con gà đều có cựa dài, móng nhọn. Làm nền cho cảnh chọi gà là một số hoa văn cây cỏ, cành tùng rất quen thuộc trong thể loại tranh thủy mặc. Chiếc đĩa trang trí men lam này đã bị mất gần hết lớp men ngoài do bị ngấm nước biển lâu ngày, nhưng hình ảnh hai chú gà chọi vẫn sắc nét.

Trong nhiều hình tượng gà trong hội họa và tượng tròn của di sản Việt Nam thì có lẽ đây là hình ảnh cuộc chọi gà đẹp và sống động nhất. Niên đại con tàu đắm Cù Lao Chàm vào khoảng thời Lê. Đây cũng là thời mà thú chơi chọi gà phổ biến khắp kinh thành cho đến thôn quê. Đến nỗi mà dưới thời Vua Lê Huyền Tông, triều đình phải ra "lệnh chỉ" vào năm 1665 "nhắc lại lệnh cấm chọi gà, đánh cờ, đánh bạc và các việc đồng cốt, sư sãi”. (Đại Việt sử ký toàn thư).

Hộp men trắng trang trí hình gà bằng men nhiều mÀu từ con tàu đắm Cù Lao Chàm.
Hộp men trắng trang trí hình gà bằng men nhiều mÀu từ con tàu đắm Cù Lao Chàm.

Trên con tàu đắm còn có một số hộp có nắp bằng sứ trắng được chế tạo từ các lò gốm nổi tiếng của Trung Quốc cũng được vẽ hình các con gà trống đuôi dài từ men nhiều màu khá đẹp.

Hình tượng các chú gà trống đẹp mã đã đọng lại trên một loại sản phẩm cao cấp thời xưa là gốm sứ. Gà trống còn "đậu" trên các bức chạm gỗ đình làng Việt, trên tranh dân gian Đông Hồ… Ngoài biểu tượng cái đẹp thuần túy, gà còn là con vật biểu tượng cho sự yên bình làng quê, sự vinh hoa phú quý trong mắt những người dân làm ruộng nước. Gà đã trở nên một trong những "người bạn" thân thiết nhất của nhà nông suốt từ bốn ngàn năm nay.

PGS.TS Trịnh Sinh

Các tin khác

Quyết liệt truy quét lò mổ lậu

Quyết liệt truy quét lò mổ lậu

Dưới ánh đèn lờ mờ của những khu dân cư ven đô, khi thành phố còn chưa tỉnh giấc, những "vòi bạch tuộc" của thực phẩm bẩn đang âm thầm vươn ra. Từ những lò mổ không phép nhếch nhác, thịt gia súc, gia cầm không qua kiểm dịch được tuồn thẳng vào chợ đầu mối, bếp ăn tập thể, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe hàng triệu người dân.

Bắn cung Việt Nam giành huy chương ASIAD có khả thi?

Bắn cung Việt Nam giành huy chương ASIAD có khả thi?

Bắn cung Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuẩn bị quan trọng cho ASIAD 20, với nhiều kỳ vọng nhưng cũng không ít lo âu. Sau những tín hiệu tích cực ở đấu trường châu lục, đội tuyển được kỳ vọng có thể tạo nên bất ngờ. Tuy nhiên, trong bối cảnh lực lượng biến động và sự cạnh tranh khốc liệt từ các cường quốc châu Á, câu hỏi lớn được đặt ra: liệu bắn cung Việt Nam có đủ khả năng giành huy chương?

Cần quét sạch những "ngôi sao chổi" mạng

Cần quét sạch những "ngôi sao chổi" mạng

Mạng xã hội đang xuất hiện ngày càng nhiều nội dung gây sốc, phản cảm chỉ để thu hút lượt xem. Từ vụ TikToker ở Lào Cai bị xử phạt vì đăng video xấu độc, không phù hợp thuần phong mỹ tục đến những hiện tượng “giang hồ mạng” như L.9N, có thể thấy một thực tế rõ ràng: càng gây tranh cãi, càng dễ lan truyền, và hệ quả là trong môi trường số, những nội dung phản cảm như có đất dụng võ: Chỉ cần bạn sẵn sàng xem, tôi sẵn sàng làm nội dung.

Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Sau những bộ phim kinh dị chỉ để lại sức hút bề nổi, thể loại này tại Việt Nam đang dần mang sắc thái bản địa, khơi dậy trầm tích tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Đây là bước đi đầy tham vọng, dẫu còn nhiều thách thức, của một nền điện ảnh đang tìm kiếm tiếng nói riêng giữa bối cảnh cạnh tranh của thị trường tiêu thụ văn hóa toàn cầu.

Kịch bản của IMF cảnh báo nguy cơ suy thoái

Kịch bản của IMF cảnh báo nguy cơ suy thoái

IMF cảnh báo kinh tế toàn cầu đối mặt nguy cơ suy thoái khi xung đột Trung Đông kéo dài, đồng thời hạ triển vọng tăng trưởng và đưa ra 3 kịch bản với các mức độ rủi ro khác nhau tùy theo diễn biến giá dầu và thị trường tài chính.

EU tìm nguồn nhiên liệu bay thay thế

EU tìm nguồn nhiên liệu bay thay thế

Nguồn cung nhiên liệu hàng không đối mặt rủi ro gián đoạn, EU đang chuẩn bị kịch bản nhập khẩu từ Mỹ và tăng dự trữ nhằm hạn chế tác động tới ngành hàng không.

Điền kinh Việt Nam và thử thách cực đại ở ASIAD 20

Điền kinh Việt Nam và thử thách cực đại ở ASIAD 20

Điền kinh Việt Nam đang đứng trước một bài toán nan giải tại ASIAD 20 (diễn ra tại Nhật Bản vào tháng 9 tới) khi đặt mục tiêu giành 1 HCV, 1 HCB và 1 HCĐ trong bối cảnh sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Nếu như đấu trường Đông Nam Á vẫn là “sân nhà” quen thuộc, thì bước ra châu lục, mọi thứ trở nên khắc nghiệt hơn gấp nhiều lần.

Nghệ sĩ vẫn chật giữ nghề…

Nghệ sĩ vẫn chật giữ nghề…

“Cơm áo không đùa với khách thơ”, khi thu nhập từ sân khấu không đủ sống, nhiều nghệ sĩ biểu diễn phải xoay xở đủ nghề như làm MC, hát thuê, buôn bán… Dẫu vậy, không ít người vẫn chọn ở lại với nghề, giữ lửa đam mê và chờ đợi một cơ hội đổi thay.

Vụ sữa giả với hơn 400 chủng loại: Làm rõ vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”

Vụ sữa giả với hơn 400 chủng loại: Làm rõ vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”

Cuối năm 2024, qua công tác nắm tình hình, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường, Bộ Công an phát hiện trên thị trường có rất nhiều loại sữa không đảm bảo chất lượng, đặc biệt là các loại sữa dành cho các đối tượng đặc biệt như người già, trẻ em, phụ nữ có thai, người gầy yếu... và các loại sữa có ghi bổ sung vitamin, canxi, khoáng chất, thậm chí cả đông trùng hạ thảo, tổ yến... nên đã báo cáo lãnh đạo Bộ chỉ đạo xác minh, làm rõ, xác định 2 công ty sản xuất các loại sữa trên với số lượng đặc biệt lớn là Công ty Rance Pharma và Công ty Hacofood.

Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Thị trường xuất bản Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ, trong khi nền tảng số mở ra vô vàn cơ hội tiếp cận tri thức. Thế nhưng, chính sự phong phú ấy lại khiến người đọc dễ rơi vào tình trạng bối rối và mất phương hướng khi chọn sách khoa học, dòng sách thiết yếu để xây dựng nền tảng tri thức cho mọi lứa tuổi.

Karate Việt Nam sẵn sàng hướng đến ASIAD 20

Karate Việt Nam sẵn sàng hướng đến ASIAD 20

Ở 3 kỳ SEA Games liên tiếp, đội tuyển karate Việt Nam không chỉ đóng góp nhiều HCV cho Đoàn thể thao Việt Nam mà còn duy trì được vị thế số một Đông Nam Á. Đây là nền tảng quan trọng để các võ sĩ của chúng ta hướng đến mục tiêu chinh phục huy chương tại ASIAD.

Bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Với những người chiến sĩ CAND khoác lên mình sắc xanh lá mạ, vinh dự, tự hào nhưng trách nhiệm cũng rất nặng nề, Công an xã Cẩm Hưng đã và đang ngày đêm giữ cho thế trận an ninh nhân dân vững chắc, đảm bảo an ninh, trật tự để mang lại bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập.

Nghệ thuật số tiếp cận di sản văn hóa

Nghệ thuật số tiếp cận di sản văn hóa

Nghệ thuật số đang thay đổi cách người Việt tiếp cận di sản và văn hóa. Từ những bộ sưu tập tĩnh trong tủ kính, công chúng dần bước vào trải nghiệm sống động qua trình chiếu mapping và trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh việc hỗ trợ hoạt động bảo tồn, công nghệ còn làm sống dậy các lớp giá trị văn hóa, đồng thời mở ra động lực cho kinh tế trải nghiệm theo hướng bền vững.

Mỹ được, mất gì sau một năm áp thuế đối ứng?

Mỹ được, mất gì sau một năm áp thuế đối ứng?

Thuế đối ứng giúp Mỹ cải thiện một số chỉ số kinh tế vĩ mô và thu hút đầu tư, nhưng đồng thời làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp và người tiêu dùng. Sau một năm, bức tranh kinh tế Mỹ hiện lên với cả gam sáng và những khoảng tối đáng chú ý.

Chuyên gia nước ngoài nâng tầm thể thao Việt Nam

Chuyên gia nước ngoài nâng tầm thể thao Việt Nam

Trong hành trình vươn ra đấu trường châu lục và thế giới, thể thao Việt Nam đang đứng trước một bài toán quen thuộc nhưng chưa bao giờ dễ giải: làm thế nào để rút ngắn khoảng cách với các cường quốc. Và một trong những cách không bao giờ lỗi thời đó là chiêu mộ HLV đẳng cấp từ các nền thể thao phát triển hơn.

AI đang tái định hình điện ảnh Trung Quốc

AI đang tái định hình điện ảnh Trung Quốc

Làn sóng AI đang len lỏi vào mọi khâu sản xuất, từng bước tái định hình ngành điện ảnh Trung Quốc. Cơ hội mở ra cho nhiều người làm nghề, nhưng cũng kéo theo không ít thách thức về bản sắc và sự cạnh tranh trong tương lai.