Những chú gà trống trên đồ gốm sứ

Có lẽ khác với loài người với quan niệm phụ nữ được mệnh danh là "phái đẹp", loài gà thì khác hẳn: những chú gà trống mới là biểu hiện của sắc đẹp, kiêu sa và mạnh mẽ. Trong kho tàng di sản nghệ thuật của người Việt, gà cũng có mặt trên đồ đất nung, đồ đồng, đồ ngọc, đồ gỗ và đồ gốm sứ và chủ yếu cũng là gà trống. Gà trống có mào to, đuôi dài, chân và cựa to khỏe, nhất là bộ lông sặc sỡ có sức quyến rũ gà mái.

Trong các hình tượng gà được thể hiện trên các chất liệu, thì những con gà được vẽ trên đồ gốm sứ là những con gà đẹp nhất và sinh động nhất.

Các nhà khảo cổ đã thấy một số thạp gốm hoa nâu thời Trần có hình tượng gà khá đẹp. Một đàn gà được trang trí nối tiếp nhau trong một băng hoa văn chạy quanh thân dưới của thạp. Những chú gà chân cao, đuôi dài, cổ đang nhìn ngoái lại. Băng hoa văn trang trí hình gà đã là băng hoa văn chủ đạo. Làm nền cho băng hoa văn động vật này là các băng hoa văn hoa dây, hoa 6 cánh khá đẹp. Trên vai thạp lại có một băng hoa văn cánh sen đắp nổi, được coi là loại hoa văn của Phật giáo rất phổ biến trong thời kỳ này. Toàn thân thạp lại được tráng một lớp men màu nâu điển hình cho sắc gốm thời Lý Trần.

Cảnh chọi gà trên đĩa gốm trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm.

Cảnh chọi gà trên đĩa gốm trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm.

Thạp hoa nâu còn trang trí một số hình gà trống nữa. Trên một cái thạp gần giống chiếc thạp vừa mô tả, có vành hoa văn đắp nổi cánh sen ở vai, lại có một chú gà trống cổ cao, lông đuôi dài. Cả một băng trang trí rộng chỉ có hình một con gà trống như vậy đã làm cho người chiêm ngưỡng thạp có được một "bức chân dung" gà khá trọn vẹn và sắc nét. Một con gà khác trên thạp hoa nâu lại cho thấy dáng vẻ hùng dũng của nó như đang trong tư thế chiến đấu: đầu hơi cúi xuống, chân cao, móng và cựa gà sắc nét, mào gà và lông cổ dựng đứng.

Hình ảnh này chứng tỏ nghệ nhân đã tả chân tư thế của một con gà chọi và liên hệ đến thú chơi chọi gà trong thời Trần - thời mà người ta rất ưa chuộng thạp gốm hoa nâu - như một đoạn ghi lại trong tác phẩm "Hịch tướng sĩ" mà Trần Hưng Đạo khuyên răn quân sĩ đừng "lấy chọi gà làm vui, hoặc lấy đánh bạc làm thú, hoặc chăm chút vườn ruộng để nuôi gia đình" mà quên việc đánh giặc, dẫn đến nguy cơ "Nếu có giặc Mông Thát tràn sang thì cựa gà trống không thể đâm thủng áo giáp của giặc" (Đại Việt sử ký toàn thư).

Vào thời Lê, thế kỷ thứ 15, hình tượng của gà lại được vẽ trên gốm Chu Đậu, một lò gốm nổi tiếng ở Hải Dương. Gốm Chu Đậu được "đóng hàng" xuất khẩu đi muôn nơi, đến tận cả vùng Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Cận Đông. Một trong những chuyến tàu chở gốm Chu Đậu không may bị chìm ngoài khơi Cù Lao Chàm (Hội An, Quảng Nam).

Các nhà khảo cổ đã khai quật con tàu đắm này từ tháng 5-1997 đến tháng 6-1999. Đấy là một con tàu lớn, chuyên chở hàng hóa: dài 29,4m rộng 7,2m. Nằm dưới độ sâu 70-72m, xác tàu được bảo quản khá tốt và được làm bằng gỗ tếch. Số đồ gốm mà tàu chất chứa lên đến 240.000 chiếc gồm chủ yếu là gốm Chu Đậu, ngoài ra còn có một ít đồ gốm Trung Quốc và Thái Lan. Trong cái không may tàu bị chìm, tàu còn giữ lại cho hậu thế một kho đồ cổ còn nguyên vẹn cho các bảo tàng trong nước. Một số trong bộ sưu tập cổ vật này được đem bán đấu giá tại Hoa Kỳ vào năm 2000.

Hình gà trên thạp gốm hoa nâu đời Trần.

Hình gà trên thạp gốm hoa nâu đời Trần.

Sau hơn một thập kỷ nghiên cứu đồ gốm của con tàu đắm này, các nhà khoa học đã dựng nên một bức tranh lịch sử đương thời và bước đầu giải mã được một số vấn đề liên quan đến số phận con tàu. Dường như thời gian con tàu bị đắm không còn  là điều tranh luận khi căn cứ vào so sánh đồ gốm của tàu với những đồ gốm trong các bảo tàng, sưu tập tư nhân. Đó là vào khoảng nửa cuối của thế kỷ 15.

Khi đó là đất nước Đại Việt, là triều Lê Sơ mà mở đầu là Lê Lợi. Vừa qua được cuộc chiến tranh giành độc lập với giặc Minh, đất nước đã hồi sinh mạnh mẽ. Nghề gốm cũng phát triển mạnh, không còn tự cung tự cấp nữa mà đã xuất khẩu. Thậm chí xuất khẩu với một số lượng lớn đến hơn 24 vạn đơn vị chỉ trong một chuyến hàng. Vậy thì, đấy là những tín hiệu của một thời thịnh trị: gốm Việt Nam đã có thương hiệu, một số quốc gia xa xôi đã "ăn hàng" của Đại Việt. Quả là đáng tự hào trong lịch sử thương mại ngàn năm. 

Cũng còn cần nói thêm về con tàu đắm ở Cù Lao Chàm. Hiện tại chưa có nhiều tài liệu để nói về chủ nhân của con tàu bạc mệnh này. Là người Việt, người Hoa hay người Thái Lan? Nhưng căn cứ vào đồ dùng hàng ngày, có thể đoán định thủy thủ đoàn là người Hoa, người Chăm hoặc người Thái. Hoặc cũng có thể là gồm nhiều người của các quốc gia cùng tham gia đi biển.

Cũng còn chưa thật chắc chắn lắm về nguyên nhân tàu chìm, nhưng có ý kiến cho là hỏa hoạn đã xảy ra cũng là một nguyên nhân được xem xét hàng đầu. Đáng chú ý là trong số vô vàn đồ gốm từ các lò Chu Đậu và Thăng Long của Đại Việt, có một chiếc đĩa gốm tuyệt đẹp trang trí hình vẽ hai con gà đang trong tư thế chọi nhau. Đĩa có hình tròn, mép đĩa trang trí hình hoa văn sóng nước, trong lòng đĩa có hoa văn cánh sen. Giữa lòng đĩa có hình 2 con gà trống đang trong tư thế đối đầu nhau, chân co như chuẩn bị lao vào đá nhau, gà xù lông và đuôi dài dựng đứng. Đặc biệt, hai con gà đều có cựa dài, móng nhọn. Làm nền cho cảnh chọi gà là một số hoa văn cây cỏ, cành tùng rất quen thuộc trong thể loại tranh thủy mặc. Chiếc đĩa trang trí men lam này đã bị mất gần hết lớp men ngoài do bị ngấm nước biển lâu ngày, nhưng hình ảnh hai chú gà chọi vẫn sắc nét.

Trong nhiều hình tượng gà trong hội họa và tượng tròn của di sản Việt Nam thì có lẽ đây là hình ảnh cuộc chọi gà đẹp và sống động nhất. Niên đại con tàu đắm Cù Lao Chàm vào khoảng thời Lê. Đây cũng là thời mà thú chơi chọi gà phổ biến khắp kinh thành cho đến thôn quê. Đến nỗi mà dưới thời Vua Lê Huyền Tông, triều đình phải ra "lệnh chỉ" vào năm 1665 "nhắc lại lệnh cấm chọi gà, đánh cờ, đánh bạc và các việc đồng cốt, sư sãi”. (Đại Việt sử ký toàn thư).

Hộp men trắng trang trí hình gà bằng men nhiều mÀu từ con tàu đắm Cù Lao Chàm.
Hộp men trắng trang trí hình gà bằng men nhiều mÀu từ con tàu đắm Cù Lao Chàm.

Trên con tàu đắm còn có một số hộp có nắp bằng sứ trắng được chế tạo từ các lò gốm nổi tiếng của Trung Quốc cũng được vẽ hình các con gà trống đuôi dài từ men nhiều màu khá đẹp.

Hình tượng các chú gà trống đẹp mã đã đọng lại trên một loại sản phẩm cao cấp thời xưa là gốm sứ. Gà trống còn "đậu" trên các bức chạm gỗ đình làng Việt, trên tranh dân gian Đông Hồ… Ngoài biểu tượng cái đẹp thuần túy, gà còn là con vật biểu tượng cho sự yên bình làng quê, sự vinh hoa phú quý trong mắt những người dân làm ruộng nước. Gà đã trở nên một trong những "người bạn" thân thiết nhất của nhà nông suốt từ bốn ngàn năm nay.

PGS.TS Trịnh Sinh

Các tin khác

Triết lý "không đường lùi" ở Kashima Gakuen

Triết lý "không đường lùi" ở Kashima Gakuen

Bước chân vào kỳ tuyển sinh hàng năm tại trường THPT Kashima Gakuen, tỉnh Ibaraki đồng nghĩa với việc đặt cược tương lai vào cánh cửa duy nhất: trượt kỳ thi là ở nhà một năm. Không phương án dự phòng, không có chỗ cho sự thỏa hiệp. Suốt một phần tư thế kỷ, HLV Masato Suzuki và ban giám hiệu đã biến áp lực ấy thành sức mạnh, hình thành khả năng tự lập cho học sinh, từ đó trở thành bệ phóng cho hàng chục tuyển thủ bóng đá Nhật Bản đang tung hoành tại các sân cỏ châu Âu. Đây là câu chuyện tiêu biểu cho khái niệm "thể thao học đường Nhật Bản".

Nguy cơ mã độc từ phim ngắn AI

Nguy cơ mã độc từ phim ngắn AI

Phim ngắn AI (trí tuệ nhân tạo) đang “làm mưa, làm gió” trên thị trường đã thu hút một lượng lớn khán giả say mê theo dõi. Những thước phim do AI tạo ra đẹp mắt, kịch bản hư cấu, giật gân, lôi cuốn, tạo hiệu ứng thị giác mạnh và khơi gợi sự tò mò cho người xem. Đánh vào tâm lý này, mã độc được cài cắm vào nội dung dưới vỏ bọc xem quảng cáo, bấm link lạ, cơ hội trúng thưởng, nhận thẻ xem phim VIP… khiến người xem có nguy cơ tiền mất, dữ liệu cá nhân bị lộ và tài khoản bị chiếm đoạt.

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Quyết định từ Ban Tổ chức SEA Games 34 tại Malaysia về việc chốt 43 môn với 473 nội dung tranh huy chương đang tạo ra xáo trộn lớn với thể thao khu vực. Việc hàng loạt môn chủ lực như vật, đua thuyền, kickboxing, jujitsu và futsal nữ bị gạch tên khiến Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đứng trước nguy cơ mất hơn 20 HCV từ trước giờ xuất phát. Động thái này không chỉ đặt ra bài toán tái cơ cấu lực lượng khốc liệt mà còn buộc các nhà quản lý thể thao nước nhà phải tính toán lại chiến lược đầu tư cho chu kỳ mới.

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Lượng hóa dầu dư thừa từng giúp Trung Quốc giảm tác động từ cú sốc nguồn cung nay đang gần cạn, kéo theo sức ép tăng giá đối với nhựa, cao su, sơn và nhiều sản phẩm khác. Tuy nhiên, tình trạng dư thừa công suất khiến giới phân tích cho rằng áp lực này chỉ mang tính tạm thời.

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là “vùng trung gian” còn khá mờ nhạt nhưng có thể là “miền đất hứa” nhiều kỳ vọng của điện ảnh Việt. Không chỉ mang đến những bộ phim gần gũi, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả, “vùng trung gian” còn ít được chú ý này đóng vai trò quan trọng đối với việc thúc đẩy tính đa dạng và sáng tạo của điện ảnh Việt Nam.

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Từ phim ảnh, bảo tàng đến các hoạt động trải nghiệm lịch sử, quân tư trang góp phần tạo nên hình hài cụ thể của một giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, theo một số nhóm sưu tầm, từ những năm 1980-2000, nhiều kỷ vật chiến tranh của Việt Nam được người nước ngoài mua lại, khiến việc tìm kiếm hiện vật gốc không hề dễ dàng. Với mong muốn tái hiện lịch sử, cộng đồng phục dựng quân phục đang dần hình thành, đặt ra vấn đề về sự kết nối với các thiết chế văn hóa chính thống để phát triển bền vững.

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Xe điện vốn thông dụng và thuận lợi trong tầng lớp học sinh, sinh viên thời gian gần đây trở thành trào lưu chế, độ cho những cuộc tranh hùng từ mạng xã hội ra xa lộ. Những quái xế tuổi teen với các vụ “bão đêm” trở thành “quả bom nổ chậm” hãi hùng ngoài đường phố…

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Nắm được phí phải trả khá cao khi mua hóa đơn giá trị gia tăng (VAT) để phù phép cho hoạt động kinh doanh vật tư trôi nổi nên Lê Văn Hiền, sinh năm 1984, ngụ phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh đã biến mình thành kẻ đi bán hóa đơn để thu lợi. Với mối quan hệ từ nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, Hiền nhanh chóng móc nối với nhiều đối tượng nhờ đứng tên thành lập, thuê và mua nhiều công ty để xuất bán khống hàng trăm ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi lên đến gần 20 ngàn tỷ đồng, thu lợi bất chính số tiền lớn. Mặc dù che đậy rất kỹ, nhưng tất cả hoạt động phạm tội của đối tượng đã bị cơ quan Công an phát hiện và xử lý trước pháp luật.

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Phải đến sát thời điểm trái bóng lăn trong trận mở màn của đội tuyển Việt Nam vào ngày 26/9/2026, câu chuyện bản quyền truyền hình FIFA ASEAN Cup 2026 mới chính thức ngã ngũ sau những cuộc đấu trí nghẹt thở. Mức giá chào bán ban đầu lên tới 3 triệu USD đã vấp phải cái lắc đầu kiên quyết từ các nhà đài trong nước, buộc đối tác phân phối phải nhượng bộ hạ giá. Không còn cảnh mua bằng mọi giá hay nhờ cậy dòng tiền giải cứu, thị trường truyền hình Việt Nam đang xác lập một bước ngoặt tư duy: liên minh chia sẻ chi phí để hướng tới sự bền vững.

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Một tập phim ngắn AI chỉ dài vài phút, nhưng tình tiết liên tục bị bỏ lửng có thể giữ người xem từ tối đến gần sáng. Từ đoạn xem miễn phí trên mạng xã hội, họ được dẫn sang ứng dụng và trả tiền để biết kết cục. Khi phim được sản xuất hàng loạt và xuất hiện dày đặc trên dòng đề xuất, trách nhiệm bảo vệ khán giả phải được đặt ra với cả người làm phim, đơn vị phát hành và nền tảng phân phối.

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Tại cảng Nagoya những ngày trung tuần tháng 9/2026, Asiad 20 phô diễn diện mạo chưa từng có: không xây làng VĐV triệu đô, không để lại những khối bê tông bỏ hoang. Bằng tư duy tối ưu chi phí và tính toán thực dụng điển hình, người Nhật biến siêu du thuyền cùng tổ hợp nhà gỗ lắp ghép ven biển thành nơi lưu trú cho hàng ngàn VĐV châu Á.

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Từ những chiếc đèn lồng, con giống ngựa, voi từng hiện diện trong ký ức nhiều thế hệ, những người trẻ hôm nay đang tìm cách phục dựng, làm mới và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Họ không chỉ giữ lại một món đồ chơi, mà đang tìm cách nối lại một mạch văn hóa giữa quá khứ và hiện tại.

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Gián đoạn vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz đã đẩy giá khí đốt lên cao, khiến nhiều nền kinh tế chuyển một phần sản lượng điện từ khí sang than. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo nhu cầu than toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu nguồn cung khí chưa sớm phục hồi.

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Tranh cãi quanh những tác phẩm khai thác chất liệu lịch sử đặt ra câu hỏi về chủ thể quyền đối với tài sản trí tuệ. Khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu gọi tên tài sản trí tuệ gốc, việc xác định rõ các lớp quyền và chủ thể sở hữu càng trở nên cấp thiết.

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Trong những năm qua, xu hướng dùng chất liệu truyền thống trong những sáng tạo đương đại đang trở nên phổ biến. Những vở ballet “Dó”, “Đông Hồ”, xiếc “Làng tôi” hay mới đây là “Những lớp phù sa” đang cho thấy nỗ lực của các nghệ sĩ tìm về những chất liệu văn hóa truyền thống để kể những câu chuyện hôm nay. Nhưng giữa việc “đưa văn hóa lên sân khấu” và sự “sáng tạo từ văn hóa” vẫn là một khoảng cách. Bởi nếu truyền thống chỉ dừng lại ở những chiếc nón, cái nơm, tấm chiếu, câu hát dân gian hay bộ trang phục đẹp mắt, văn hóa rất dễ trở thành một thứ đạo cụ trang trí.

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Với mạng lưới giao thông thuận lợi di chuyển đến các trung tâm kinh tế lớn ở khu vực phía Nam, biên giới tỉnh Tây Ninh luôn là địa bàn mà các loại hình tội phạm thường nhắm đến để hoạt động, trong đó có vấn đề xuất, nhập cảnh trái phép. Nhằm đảm bảo an ninh trật tự trên toàn tuyến, đồng thời phát hiện, ngăn chặn sớm các đối tượng vi phạm, Phòng Quản lý xuất nhập cảnh đã phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ, Công an các xã, Bộ đội Biên phòng, triển khai cao điểm phòng, chống tội phạm…

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Các thầy bà tự xưng là “người bề trên”, có khả năng biết trước kết quả xổ số, lô đề, đánh vào niềm tin tâm linh, ham trúng số, muốn làm giàu của nhiều người. Bằng chiêu thức gửi “lộc” chỉ vài chục ngàn đến vài trăm ngàn, khi tâm lý người tham gia không muốn đòi lại hoặc không dám đòi nên các nhóm đối tượng này mặc sức hưởng lợi từ hàng ngàn nạn nhân…