Con đường đất dẫn ra nhà văn hóa xóm nay đã được phủ bê tông phẳng lì, dấu xưa dường như đã bị thời gian xóa nhòa. Nhưng mỗi lần bước qua, tôi vẫn nghe dưới chân mình như có những nhịp bước vọng về - dấu chân của những người đã rời đi từ một tháng Tư rất xa, để lại phía sau cả một quãng đời không thể gọi tên.
Loa truyền thanh xã Giai Lạc buổi chiều lại vang lên bài “Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng”, nhắc về Ngày Giải phóng miền Nam 30/4. Âm thanh ấy không ồn ào mà thấm chậm - như nước ngấm vào đất. Và cũng như mọi năm, tháng Tư luôn khiến làng tôi sống lại. Không phải bằng những gì đang có, mà bằng những gì đã mất, đã xa, đã hóa thành ký ức.
Ở cuối làng, gần bến nước cũ, nhiều năm nay, bà Thùy vẫn sống trong ngôi nhà mái ngói thấp, tường đã rêu phong. Người ta nói bà đã chờ chồng suốt mấy chục năm. Từ ngày ông đi bộ đội, bà ở vậy nuôi con, giữ nhà. Có người bảo ông đã hy sinh đâu đó ở chiến trường miền Nam. Có người lại nói ông bị thương, lạc đơn vị rồi mất tin tức. Bà Thùy không tin vào bất cứ điều gì trong số đó.
Mỗi buổi chiều, bà vẫn ra ngõ, ngồi nhìn về phía con đường làng - nơi ngày xưa ông khoác ba lô ra đi, ngoái lại cười rất nhẹ: “Ở nhà, thắng giặc Mỹ anh sẽ về, em nhé”. Với bà, câu nói ấy chưa bao giờ là lời chia tay.
Có những mùa tháng Tư, người ta thấy bà dọn lại gian buồng cũ, giặt chiếc áo lính đã ngả màu. Bà bảo, rất tự nhiên: “Nhỡ ông về… còn có cái mà mặc”. Người làng thương bà, nhưng không ai nỡ nói gì. Bởi họ hiểu: có những chờ đợi không cần lý do - chúng tồn tại như một phần đời người.
Anh Dương là người hiếm hoi của làng trở về mà không mang trên mình một vết thương nào. Ngày anh bước qua cổng làng, sau những năm dài khói lửa, cả xóm kéo ra đón. Người ta bảo anh “có phúc” - đi qua chiến tranh mà vẫn lành lặn. Nhưng chỉ những người ngồi uống rượu với anh đêm ấy mới hiểu: có những vết thương không nhìn thấy được.
Anh không lấy vợ.
Bao năm trôi qua, anh vẫn sống một mình trong căn nhà cũ. Có người mai mối, anh chỉ cười, lắc đầu: “Người cần cưới… không còn nữa”. Không ai hỏi thêm.
Những ngày tháng Tư, người ta thường thấy anh ra nghĩa trang, đứng rất lâu trước một ngôi mộ không tên. Năm nào cũng vậy, anh mang theo một nhành hoa dại hái ven đường, đặt xuống rất khẽ. Có lần, một đứa trẻ chăn trâu đi ngang nghe anh gọi một cái tên - rất nhỏ - rồi im bặt, như sợ ai đó nghe thấy. Anh không khóc, chỉ lặng im - như đang trò chuyện với một người đã khuất. Có lẽ, anh đã gửi lại tuổi trẻ của mình nơi chiến trường, cùng một lời hẹn không bao giờ thực hiện.
Câu chuyện của anh Phú là điều làng tôi nhắc đến nhiều nhất mỗi dịp tháng Tư. Ngày anh đi, chị Quế tiễn ra tận đầu làng. Hai người hẹn nhau: khi hòa bình sẽ cưới. Chị chờ. Một năm. Hai năm. Rồi năm năm. Rồi mười năm.
Đến khi giấy báo tử gửi về, cả nhà khóc. Chị Quế không khóc, như thể nước mắt đã cạn từ những năm chờ đợi trước đó. Chị chỉ lặng lẽ cất lá thư cuối cùng của anh vào đáy hòm, rồi nghe theo lời gia đình, đi lấy chồng.
Người ta nói chị “phụ tình”. Nhưng cũng có người bảo chờ đợi mười năm - thế là quá đủ cho một đời con gái.
Rồi một ngày, khi không ai còn nhắc đến anh Phú nữa, anh trở về. Anh đứng ở đầu làng, gầy gò, đen sạm, nhìn mọi thứ như một người xa lạ. Người đầu tiên nhận ra anh là một đứa trẻ - đứa trẻ chưa từng biết anh là ai. Nó chạy về gọi cả làng. Hôm ấy, không ai biết phải vui hay buồn. Chị Quế đứng lặng trước sân. Người đàn bà đã từng chờ anh mười năm, giờ là vợ của người khác. Hai người nhìn nhau, không ai nói gì.
Chỉ có gió tháng Tư thổi qua - mang theo một điều gì đó vừa mừng rỡ, vừa đắng nghẹn.
Sau này, người ta không thấy họ gặp lại nhau nữa. Nhưng mỗi lần đi qua nhà chị Quế, vẫn thấy chị đôi khi đứng rất lâu trước hiên, nhìn về phía con đường cũ - nơi có người đã trở về, nhưng không còn thuộc về mình nữa. Có những cuộc trở về, hóa ra lại là một lần đi lạc khỏi nhau mãi mãi.
Ở xóm Trần Phú, mỗi khi tháng Tư trở về, người ta lại nhắc đến câu chuyện của anh Lưu và chị Nguyệt - một nỗi buồn dài dằng dặc, như chưa từng có hồi kết.
Anh Lưu nhập ngũ năm 1964, khi đã có người yêu. Chị Nguyệt khi ấy là thanh niên xung phong, tham gia mở đường, tải đạn. Họ yêu nhau giữa những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh. Mười năm - tình yêu của họ đi qua những cánh thư, vượt qua bom đạn và cách trở. Người ta từng tin rằng tình yêu ấy đủ lớn để chiến thắng mọi khắc nghiệt của thời cuộc.
Nhưng chiến tranh không chỉ lấy đi mạng sống.
Tin anh Lưu hy sinh đến vào một buổi chiều mưa, trong trận B-52 rải thảm ở Quảng Bình. Chị Nguyệt đón nhận tin dữ trong lặng im. Không khóc. Không một lời than. Chị chỉ ngồi lặng, như thể một phần đời mình vừa bị cắt lìa.
Năm ấy, chị đã ngoài bốn mươi. Sau nhiều đêm thức trắng, chị đưa ra một quyết định đi ngược lại mọi điều tiếng: sinh một đứa con. Không ai hỏi cha đứa trẻ là ai. Người làng chỉ hiểu rằng: chị cần một chỗ dựa cho tuổi già, cần một tiếng gọi “mẹ” để neo giữ mình qua những tháng ngày còn lại.
Đứa bé lớn lên trong những câu chuyện về một người lính mà nó chưa từng gặp. Và mỗi độ tháng Tư, chị Nguyệt lại thắp hương, gọi tên anh trong làn khói mỏng - như gọi về một người vẫn còn đâu đó, giữa miền ký ức chưa bao giờ tắt.
Làng tôi bây giờ đã khác xưa nhiều. Đường rộng hơn, nhà cao hơn. Trẻ con không còn biết nhiều về chiến tranh. Nhưng mỗi khi tháng Tư về, mọi thứ dường như chậm lại. Người ta ra nghĩa trang nhiều hơn. Những nén hương được thắp lên. Những câu chuyện cũ lại được nhắc lại - không phải để buồn, mà để nhớ.
Người lính năm xưa - có người trở về, có người không. Nhưng bằng cách này hay cách khác, họ vẫn hiện diện: trong ánh mắt chờ đợi của bà Thùy; trong sự lặng im của anh Dương; trong nỗi dang dở của chị Quế; trong làn khói hương của chị Nguyệt.
Tháng Tư rồi cũng sẽ qua, như bao tháng Tư khác. Nhưng trên mảnh đất này, những người lính chưa bao giờ rời đi. Họ nằm lại trong đất, trong cỏ, trong những con đường làng - và trong trái tim của những người còn sống.
Và mỗi khi gió tháng Tư thổi qua cánh đồng, người ta lại có cảm giác như đâu đó vẫn có những bước chân đang trở về… chậm rãi, lặng lẽ - và không bao giờ mất dấu.
