Đồng chí Nguyễn Thanh xuất thân từ một gia đình Cách mạng yêu nước ở xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội. Ông tên thật là Trương Văn Hợp, con cụ Trương Văn Dục. Sau khi vượt ngục Sơn La năm 1943, rồi tiếp đến là cuộc vượt ngục Hỏa Lò năm 1945, đồng chí Trần Đăng Ninh về Cổ Loa xây dựng phong trào Cách mạng, được giới thiệu đến ở tại nhà cụ Trương Văn Dục, một cơ sở Việt Minh. Cụ Trương Văn Dục và các con trong gia đình thường được các đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Hoàng Quốc Việt, Trần Đăng Ninh, Văn Tiến Dũng, Lê Đình Thiệp giao nhiệm vụ bảo vệ những cuộc họp bí mật của các đồng chí, ngoài ra còn đưa đón cán bộ, vận chuyển tài liệu, vũ khí...
Đầu năm 1946, ở tuổi 16, Nguyễn Thanh được làm việc bên đồng chí Trần Đăng Ninh (lúc đó đồng chí Ninh được Trung ương phân công chỉ đạo công tác Công an), được đồng chí giới thiệu sang gặp đồng chí Trần Quốc Hoàn. Từ ấy, Nguyễn Thanh trở thành một thành viên Công an hoạt động trong nội thành. Giải phóng Thủ đô, đồng chí được điều về làm việc tại Phòng Phái khiển (tiền thân của Cục Tình báo - Bộ Công an).
Ngày 20/6/1948, Nguyễn Thanh được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương do dồng chí Trần Quốc Hoàn giới thiệu. Năm 1956, ông được bầu làm Bí thư Đoàn Thanh niên Lao động - Bộ Công an (Bí thư Thanh niên đầu tiên của Bộ).
Sau đó ông được điều làm thư ký cho Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn rồi nhận quyết định phụ trách Ban Trinh sát Kỹ thuật - Bộ Công an. Từ năm 1959 đến 1962, Nguyễn Thanh được cử làm trưởng đoàn cán bộ Công an Việt Nam đầu tiên sang học tại Trường Nghiệp vụ cao cấp của ủy ban An ninh Quốc gia Liên Xô tại Moskva.
Về nước, ông nhận nhiệm vụ phụ trách Văn phòng Bộ trưởng và nghiên cứu việc ứng dụng máy tính điện tử vào công tác Công an. Đồng chí Nguyễn Thanh cho biết: "Thời gian này, hiểu biết về máy tính điện tử ở Việt Nam còn rất hạn chế. Nhận thức được khó khăn này, Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn đã nhiều lần bố trí mời các Giáo sư Tạ Quang Bửu, Lê Văn Thiêm, Phan Đình Diệu, Hoàng Tụy... đến giảng dạy, nói chuyện với một số cán bộ Công an về việc ứng dụng máy tính điện tử của các nước vào công tác của ngành Công an Việt Nam. Bộ trưởng đã quyết định cử một đoàn cán bộ gồm 4 đồng chí: Hoàng Kiên, Phạm Văn Phú, Nguyễn Quang Đức và Nguyễn Thanh do tôi (Nguyễn Thanh) làm Trưởng đoàn sang Cộng hòa Dân chủ Đức và Rumani học tập, nghiên cứu việc sử dụng máy tính điện tử trong công tác An ninh và nghiên cứu cách làm việc của Văn phòng Bộ trưởng. Sau khi đoàn chúng tôi về nước, ngày 2/10/1972, Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn quyết định thành lập Ban Máy tính do Bộ trưởng trực tiếp chỉ đạo, lúc này chỉ có 4 đồng chí vừa đi học về. Tôi được Bộ trưởng giao nhiệm vụ phụ trách Ban.
Ngày 2/10 sau này trở thành ngày truyền thống của Lực lượng Tin học - Nghiệp vụ Công an. Thấy rõ tầm quan trọng của việc sử dụng máy tính điện tử trong nghiệp vụ xử lý thông tin, quản lý con người, ngân hàng dữ liệu, phòng ngừa tội phạm, điều tra khám phá, phân tích vấn đề quản lý ôtô, môtô, điều khiển đấu tranh phòng ngừa tai nạn giao thông, tìm kiếm dấu vết vân tay... trong ngành Công an nên năm 1973, Thủ tướng Chính phủ quyết định cho Bộ Công an thành lập Cục Xử lý Tin tức (sau chuyển thành Cục Xử lý Thông tin - Điện tử). Khi tôi nhận nhiệm vụ làm Cục trưởng, thời gian đầu, Cục chỉ có khoảng ba chục cán bộ. Sau đó, năm 1974 được Liên Xô viện trợ một dàn máy tính M6000. Chỉ sau một thời gian ngắn dày công nghiên cứu, học tập, đúng ngày 30/4/1975, Cục chúng tôi đã đủ điều kiện cử cán bộ có trình độ vào tiếp quản, khai thác các Trung tâm máy tính điện tử lớn ở Sài Gòn vừa giải phóng: Trung tâm Điện toán cảnh sát quốc gia IBM 360/40 của Tổng Nha Cảnh sát; Trung tâm Điện toán Phủ Tổng thống IBM 360/50 của Phủ Tổng thống ngụy.
Cục chúng tôi đã kịp thời có chủ trương khai thác, sử dụng những máy móc điện tử, tận dụng khả năng kỹ thuật của đội ngũ nhân viên trong các Trung tâm máy tính của chính quyền Sài Gòn phục vụ cho công việc của Công an Cách mạng. Trong số những nhân vật giỏi nổi tiếng về vi tính ở Sài Gòn, cơ quan Công an đã điều tra xác minh có Tiến sĩ Nguyễn Đình Ngọc là một điệp báo Công an ta cài vào hàng ngũ địch. Nguyễn Đình Ngọc sau được điều về Bộ Công an, được phong hàm Thiếu tướng và bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Khoa học Viễn thông Tin học. Ngoài ra, trong số cán bộ Công an được cử sang học tại một số nước XHCN các năm trước đây về công tác tại Cục, nhiều người đã trưởng thành như các Tiến sĩ Phạm Văn Phú, Đỗ Xuân Thọ, Nguyễn Cát Hồ, Nguyễn Doãn Tiến, Thái Hồng Nhị...
Tiến sĩ Đỗ Xuân Thọ sau là Trung tướng - Tổng Cục trưởng Tổng cục Kỹ thuật - Bộ Công an. Cuối năm 1979, đồng chí Nguyễn Thanh được cử làm trưởng đoàn đại biểu Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) Việt Nam đi dự Hội nghị quốc tế lần thứ nhất Bộ Nội vụ các nước XHCN về việc tự động hóa đồng bộ những hoạt động của cơ quan Bộ Nội vụ tổ chức tại Tiệp Khắc. Sau khi về nước, Cục đã mở nhiều lớp bồi dưỡng kiến thức về máy tính, xử lý thông tin và tổ chức được 3 Hội nghị Khoa học Xử lý Thông tin và máy tính điện tử trong ngành Công an vào các năm 1980, 1981, 1982.
Năm 1983, nhân kỷ niệm 10 năm ngày thành lập Cục Xử lý Thông tin Điện tử, Cục đã tập hợp nhiều tham luận trong các Hội Nghị khoa học quốc tế và trong nước, xuất bản một cuốn sách về Khoa học xử lý Thông tin và máy tính điện tử trong Công an do đồng chí Nguyễn Thanh là chủ biên. Theo đồng chí Nguyễn Thanh: "Những tài liệu, kinh nghiệm giá trị trong tập sách này đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng và phát triển nền khoa học Viễn thông - Tin học Công an sau này, đã xây dựng được gần 100 đề tài hệ thống xử lý thông tin, trong đó có những đề tài lớn, phức tạp, quản lý thông tin hàng chục vạn người, có những đề tài đã giúp xử lý thông tin chính xác, nhanh chóng gấp hàng trăm lần trước đây. Có những đề tài nghiên cứu đến 10 năm không giải quyết được, nay nhờ xử lý bằng máy tính đã đem lại kết quả tốt. Những thành tựu này không chỉ đạt được riêng trong ngành Công an mà còn ở nhiều ngành khác như Hải quan, Thống kê, ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Quân đội...".
Từ Cục Xử lý Thông tin điện tử, đồng chí Nguyễn Thanh được điều về làm Cục trưởng Cục Công tác Chính trị - Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an). Ông làm quen dần và hoàn thành tốt các nhiệm vụ giáo dục chính trị tư tưởng, văn nghệ, báo chí, phát thanh, truyền hình, điện ảnh, văn công, thể dục, thể thao, bảo tàng... của ngành Công an. Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Bộ trưởng Phạm Hùng đã nhiều lần trực tiếp đến làm việc với Cục trưởng Nguyễn Thanh, kiểm tra từ việc tổ chức nhà Bảo tàng, chuẩn bị ra những số báo CAND, những buổi truyền hình Vì An ninh Tổ quốc của Đài Truyền hình Việt Nam, những buổi phát thanh "Câu chuyện cảnh giác" của Đài Tiếng nói Việt Nam, đến việc xây dựng các đội thi bắn, bơi lội, điền kinh, bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền...
Dịp này, Điện ảnh CAND hoàn thành bộ phim "Đằng sau Vụ án Hồ con Rùa", đoàn Văn công Công an dựng thành công vở diễn "Nữ ký giả" (kịch bản: Lưu Quang Vũ, đạo diễn: Nguyễn Đình Nghi).
Năm 1986, đồng chí Nguyễn Thanh được đề bạt lên làm Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Xây dựng Lực lượng - Bộ Công an. Năm 1987, đồng chí chuyển sang Tổng Cục Hải quan, làm Phó Tổng Cục trưởng thường trực.
Hiện nay, mặc dù đã ở tuổi ngoài 80 song đồng chí Nguyễn Thanh vẫn miệt mài lao động. Đồng chí đã có nhiều bài viết, tập sách ghi lại những hồi ức của mình về các đồng chí Trần Đăng Ninh, Trần Quốc Hoàn, Phạm Hùng, Lê Trung Toản, Chu Duy Kính... Những tác phẩm đó đã được in trên Báo CAND và một số cuốn sách của NXB Chính trị Quốc gia… Đến nay, đồng chí Nguyễn Thanh đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng hai, Huân chương Quân công hạng hai, Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng cùng nhiều Huân, Huy chương, bằng khen và giấy khen khác.
Đến thăm đồng chí Nguyễn Thanh, tôi được đồng chí giới thiệu cho xem bút tích của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta gửi cho đồng chí mà đồng chí trân trọng lưu giữ. Được biết, hiện những người bạn cũ vẫn thường xuyên liên hệ với Nguyễn Thanh và bà con dân phố vẫn thấy ở đồng chí một con người chân thực, nhã nhặn, giản dị và khiêm tốn…
