Kỳ 1: Thế nào là Tội phạm có tổ chức
TPCTC đang gia tăng về số lượng và tính chất nguy hiểm. Đấu tranh phòng chống TPCTC đã và đang là vấn đề quan tâm của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Đối với Việt Nam, trong những năm gần đây đã xuất hiện nhiều loại tội phạm mới, với những phương thức, thủ đoạn, thành phần tội phạm mới.
Thuật ngữ về TPCTC hình thành mới ba bốn thập niên trở lại đây, còn hết sức mới và được các nhà luật học, tội phạm học trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Trong việc nghiên cứu TPCTC, vấn đề mấu chốt là nghiên cứu các hoạt động phạm tội mang tính cá nhân trong mối quan hệ liên kết nhóm gắn với các vấn đề chính trị - kinh tế - xã hội, tôn giáo, dân tộc ở từng thời điểm nhất định.
Nét đặc thù của TPCTC là khi phát triển ở mức độ cao, TPCTC đã xen lấn vào cơ cấu nhà nước, cơ cấu kinh tế - xã hội, lẫn lộn giữa các hoạt động kinh tế bất hợp pháp với kinh tế hợp pháp, gắn với các vấn đề tôn giáo, dân tộc và văn hóa; nó vừa là lực cản đối với Nhà nước vừa cộng sinh với Nhà nước “như hai giọt nước trong cùng một cái cốc”. Vậy, TPCTC là thế nào, cái gì là cái cá nhân, cái gì là có tổ chức, cái gì là “sức mạnh, quyền lực” của TPCTC?
Hội thảo quốc tế của Liên Hiệp Quốc về đấu tranh chống tội phạm, diễn ra tại thành phố Xudơđan, Liên Xô từ 21 đến 25/10/1991 coi TPCTC là “Mọi nhóm người hoặc các cá nhân biệt lập nhưng được tổ chức, tập hợp lại một cách thường xuyên vì mục đích vụ lợi bằng phương pháp phi pháp”.
Hội thảo đã phân chia TPCTC thành một số dạng, một trong số đó là dạng truyền thống, gồm các hiệp hội mafia, hoạt động theo nguyên tắc thứ bậc. Các hiệp hội tội phạm là loại tổ chức tội phạm phát triển nhất và đông đảo nhất. Nhóm còn lại bao gồm những tội phạm chuyên nghiệp; nhóm chuyên nghiệp bao gồm những bộ phận tội phạm chuyên làm tiền giả, trộm cắp ôtô, cướp giật, tống tiền. Ngoài ra còn có những nhóm TPCTC được phân chia theo các quan hệ sắc tộc, văn hóa và lịch sử.
Hội nghị lần thứ VIII của Liên Hiệp Quốc về ngăn chặn và đấu tranh chống TPCTC đã nhận xét rằng TPCTC đôi khi thâm nhập sâu vào hệ thống hành chính quốc gia và các cơ cấu chính trị, kể cả các lực lượng vũ trang. Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc nêu quan điểm về TPCTC trong hội nghị này là: “TPCTC là hoạt động của những hiệp hội phạm tội hoặc những nhóm phạm tội được liên kết lại trên cơ sở kinh tế; TPCTC là hoạt động bí mật, trong đó những cấu trúc có đẳng cấp điều hòa kế hoạch và tổ chức thực hiện những hoạt động bất hợp pháp hoặc sử dụng những phương tiện bất hợp pháp để đạt mục đích hợp pháp.
Các nhóm phạm tội bất hợp pháp thâm nhập vào rất nhiều hoạt động có thu nhập hợp pháp. Các tổ chức tội phạm sử dụng các biện pháp khác nhau từ tinh vi, xảo quyệt đến các biện pháp trắng trợn, thô bạo... để thiết lập sự độc quyền trong việc cung cấp hàng hóa và dịch vụ bất hợp pháp, thâm nhập vào các dạng hoạt động hợp pháp để mua chuộc quan chức”.
Qua các kỳ họp của Interpol và EU liên quan đến vấn đề TPCTC và đấu tranh phòng chống TPCTC, có thể khái lược lại quan niệm về TPCTC như sau: TPCTC là hành động phạm pháp hoặc một nhóm đối tượng được xếp vào trong quy định băng nhóm phạm pháp khi hội tụ ít nhất đủ 6 đặc điểm liệt kê sau đây: Đối tượng tham gia ít nhất là 2 người; có sự phân công trách nhiệm trong nhóm; cùng hoạt động trong một thời gian nhất định; có kỷ luật chặt chẽ của nhóm; có biểu hiện phạm tội nghiêm trọng; hoạt động có tính quốc tế; sử dụng vũ lực hoặc các thủ đoạn phức tạp khác để đe dọa dưới hình thức kinh doanh hoặc buôn bán; tìm cách hoặc tham gia rửa tiền; tạo dựng ảnh hưởng đối với các nhà hoạt động chính trị, báo chí, công luận, hệ thống hành chính, tư pháp, hoặc các nhà quản lý kinh tế bằng tham nhũng hoặc các kiểu hình tác động khác; tác động ảnh hưởng, thâm nhập vào cơ cấu chính trị; mục đích vụ lợi, trong đó có 3 yếu tố bắt buộc là: phải từ 2 người trở lên, phạm tội nghiêm trọng trở lên và vì mục đích vụ lợi.
Điều 2 Công ước của Liên Hiệp Quốc về đấu tranh chống TPCTC xuyên quốc gia thông qua ngày 15-12-2000 đã định nghĩa: “Nhóm TPCTC là một nhóm tổ chức có cơ cấu từ 3 người trở lên, tồn tại trong một thời gian cùng phối hợp thực hiện một hoặc nhiều tội phạm nghiêm trọng, hoặc các hành vi phạm tội được quy định trong Công ước này với mục đích trực tiếp hay gián tiếp đạt được các lợi ích về tài chính hay vật chất khác”.
Đây là khái niệm về “nhóm TPCTC”, không phải khái niệm về TPCTC. Tuy nhiên, Công ước đã đưa ra những căn cứ để xác định một hành vi phạm tội thuộc TPCTC; TPCTC xuyên quốc gia làm cơ sở cho các nước thành viên xem xét đưa ra khái niệm TPCTC tương đồng giữa các nước.
Mỹ được coi là quốc gia nhiều TPCTC “phát triển” nhất, nổi tiếng khắp thế giới với các tổ chức xã hội đen như “mafia” của Italia, tổ chức buôn bán thuốc phiện lớn đến từ Colombia, tổ chức xã hội đen “Tam Hợp Hội” của Hồng Công; tổ chức tội phạm người Đông Âu và Nga mới thành lập; băng nhóm lưu manh xã hội đen ở rải rác khắp thành phố New York và băng nhóm Motor; tổ chức đảng “3K” lúc ẩn lúc hiện; đặc biệt là các nhóm TPCTC lứa tuổi vị thành niên phát triển với số lượng lớn, hình thức liên hiệp tội phạm chặt chẽ, có chân rết, mối liên hệ các địa phương khác nhau.
Điều 161 Luật Liên bang Mỹ quy định: TPCTC bao gồm hành vi tội phạm mưu sát làm tổn thương người khác, đánh bạc, phóng hỏa, cướp, trộm cắp, khủng bố cướp tài sản, giao dịch sản phẩm bất hợp pháp hoặc giao dịch ma túy... cùng các hành vi tội phạm khác như mua bán quản chế vật phẩm hoặc quản chế vật phẩm hóa học. Luật Hình sự Mỹ quy định: TPCTC là 2 người hoặc từ 2 người trở lên trong thời gian dài thực hiện nhiều hành vi phạm tội có tính truyền thống như trộm, cướp, gây thương tích... --PageBreak--
Và cho rằng TPCTC với 5 hành vi phạm tội chính: tổ chức hoạt động lừa đảo, giả mạo; các hoạt động của các tổ chức hợp pháp nhưng lại hoạt động bất hợp pháp; các tổ chức, hiệp hội trộm, cướp, giết người...; các hội, băng, môn phái trái pháp luật; các tổ chức khủng bố. Điều đó cho thấy nhận thức về TPCTC của Mỹ rất phức tạp nhưng dù sao nhận thức đó cũng theo chiều hướng phát triển và phù hợp với quan điểm nhiều nước.
Italia là nơi khởi nguồn tổ chức mafia và hiện tại vẫn bị mafia gây rối trên một vài lĩnh vực của đời sống xã hội. Tại nước này, mặc dù cũng tồn tại TPCTC thông thường, nhưng các học giả và các nhà lập pháp chủ yếu quan tâm đến TPCTC thực hiện hoạt động tội phạm kiểu mafia, lấy bạo lực để lũng đoạn là tiêu chuẩn biểu đạt của mafia. Bạo lực không phải là một thủ đoạn, cũng không phải là mục đích mà là phương tiện để đạt mục đích, vấn đề chính là hoạt động bảo kê, thông qua bảo kê để lũng đoạn.
Khoản 3, Điều 416 Luật Hình sự của Italia quy định: người tham gia tập đoàn lợi dụng lực lượng khủng bố trong quan hệ tập đoàn cùng điều kiện phụ thuộc và ẩn giấu để thực hiện phạm tội; trực tiếp hay gián tiếp thực hiện hoạt động cho phép, phê chuẩn, chịu trách nhiệm và kinh doanh dịch vụ công cộng hoặc khống chế, thu lợi không chính đáng hoặc thu lợi lớn cho mình hoặc cho người khác; ý đồ làm trở ngại quyền tự do biểu quyết hoặc ý đồ tranh thủ phiếu bầu cử cho mình hoặc cho người khác trong bầu cử...
Tập đoàn kiểu như vậy được coi là tập đoàn kiểu mafia. Với căn cứ này, đặc trưng của TPCTC kiểu mafia là: Hoạt động tội phạm có sự khống chế của tổ chức hoặc lực lượng khủng bố; khống chế hoạt động kinh tế giành lợi nhuận kinh tế; trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia một số hoạt động chính trị.
Cùng với việc giải thể chính trị của Liên xô, sự thay đổi của tình hình kinh tế, Liên bang Nga trở thành một trong những quốc gia phát triển về TPCTC ở châu Âu hiện nay. Theo thống kê của Bộ Nội vụ Liên bang Nga, năm 1991 Liên bang Nga có 3.000 tập đoàn tội phạm có tổ chức; năm 1993 có 4.352; năm 1994 có 5.500; năm 1995 có 6.500; trong đó có 50 tập đoàn có chi nhánh trên toàn Liên bang Nga; có trên 6.000 tổ chức tội phạm thường xuyên có thực lực súng đạn, nhân viên vũ trang được huấn luyện.
Tổng thống Liên bang Nga đã có lần phát biểu cho rằng: nhìn từ quy mô hoạt động và số lượng tổ chức xã hội đen thì Liên bang Nga hiện nay đã vượt Italia và Mỹ.
Điều 2 Luật Liên bang “Về đấu tranh chống TPCTC” được Đuma Quốc gia Nga thông qua ngày 22/11/1995 đã đưa ra khái niệm TPCTC như sau: “TPCTC là sự hình thành và hoạt động của các kết cấu phạm tội có tổ chức như các băng đảng, các hội; các tổ chức phạm tội có tổ chức và các hoạt động phạm tội của chúng”.
Hay nói khác đi TPCTC là việc xác lập và hoạt động của các kết cấu phạm tội có tổ chức (các băng, nhóm có tổ chức, các tổ chức phạm tội và cộng đồng phạm tội), thực hiện tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng.
Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 1997 của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa coi “Tổ chức tội phạm là nhóm phạm tội bền vững hoặc tương đối bền vững gồm 3 người trở lên được hình thành nhằm mục đích phạm tội. Người tổ chức, điều khiển tổ chức tội phạm phải chịu trách nhiệm hình sự về toàn bộ tội phạm do tổ chức phạm tội gây ra” (Điều 26).
Về khái niệm “tội phạm xã hội đen”, Điều 294 quy định: “Người nào lãnh đạo, tổ chức, tham gia tích cực vào hoạt động phạm tội, dùng bạo lực, uy hiếp, hoặc các thủ đoạn khác, xưng bá một vùng, làm điều bậy bạ, đàn áp, tàn hại quần chúng, phá hoại kinh tế một cách nghiêm trọng, tổ chức mang tính xã hội đen gây mất trật tự cuộc sống xã hội, thì bị phạt tù từ 3 năm đến 10 năm, những người khác tham gia thì bị phạt tù đến 3 năm... hoặc bị tước quyền lợi chính trị. Người của tổ chức xã hội đen ở nước ngoài mà vào nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa nhằm phát triển thành viên tổ chức, thì bị phạt tù từ 3 năm đến 10 năm...
Những nhân viên công tác trong các cơ quan nhà nước mà bao che cho tổ chức mang tính chất xã hội đen, hoặc dung túng cho tổ chức mang tính chất xã hội đen để tiến hành hoạt động tội phạm, thì bị phạt tù đến 3 năm,... nếu có tình tiết nghiêm trọng thì bị phạt tù từ 3 năm đến 10 năm”... Trong Bộ luật Hình sự của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa có khái niệm riêng về đồng phạm: “Hai hoặc nhiều người cố ý cùng thực hiện phạm tội là đồng phạm. Hai hoặc nhiều người vô ý cùng thực hiện một tội phạm không phải là đồng phạm” (Điều 22).
Pháp luật Việt Nam mới chỉ có khái niệm về đồng phạm, phạm tội có tổ chức (Điều 20 Bộ luật Hình sự 1999) và tổ chức tội phạm nhưng chỉ trong trường hợp hoạt động, thành lập, hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 79 Bộ luật Hình sự 1999).
Nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam cho rằng: TPCTC không chỉ đơn thuần là những hành vi phạm tội của một số người trong đó có kẻ thực hành hành vi phạm tội, có kẻ xúi giục, giúp sức như đã được xác định trong chế định đồng phạm khi giữa những người đó có sự câu kết chặt chẽ. Ở đây chúng ta xác nhận hiện tượng bao gồm nhiều loại hành vi khác nhau trong quá trình thực hiện tội phạm của những kẻ mà phạm tội đã trở thành hoạt động thường xuyên và được che đậy bởi nhiều vai trò hợp pháp khác nhau.
Từ cách nhìn nhận trên, chúng tôi đồng ý với quan điểm của Ban Chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước (KX.07.07) do đồng chí Trung tướng, Tiến sĩ Trần Văn Thảo, Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát làm chủ nhiệm đã đưa ra khái niệm về TPCTC: "TPCTC là một dạng tội phạm do ít nhất từ 2 người trở lên thực hiện, có sự câu kết chặt chẽ với nhau trong một thời gian nhất định vì động cơ, mục đích vụ lợi.
Hay nói khác: TPCTC là các hành vi phạm tội được thực hiện dưới hình thức phạm tội có tổ chức hoặc do các tổ chức tội phạm thực hiện". Khái niệm trên bao quát được các loại hình TPCTC thể hiện được hai mối quan hệ của TPCTC đó là tính liên kết có tổ chức của nhóm người phạm tội, tính tổ chức trong từng hành vi phạm tội và quan hệ giữa hai mối liên hệ trên.
(Còn tiếp)
