Điệp viên nhị trùng Ba Lan qua giải mật của CIA

Ryszard Kuklinski - một cuộc đời bí ẩn

“Một cuộc đời bí ẩn” (A Secret Life) là ấn phẩm của nhà báo Mỹ Benjamin Weiser, 383 trang, ấn hành năm 2004, đề cập cuộc đời bí mật của điệp viên nhị trùng Ba Lan Ryszard Kuklinski. Tiểu thuyết xuất hiện cùng lúc với hồ sơ giải mật của CIA về điệp viên hai mang này dựa theo Đạo luật Tự do thông tin (FOIA) của chính phủ Mỹ quy định.

Theo A Secret Life, cuộc đời Đại tá Ryszard Kuklinski chứa đựng nhiều bí ẩn gây tranh cãi, nhân vật quan trọng của Bộ Tổng Tham mưu Ba Lan, đã tình nguyện làm việc cho CIA trong gần 10 năm. Kuklinski được CIA ca ngợi là một trong những điệp viên quan trọng nhất, đã cung cấp cho CIA nhiều dữ liệu quan trọng về quân sự của Liên Xô và Khối Hiệp ước Warsaw từ đầu những năm 1970. Theo Weiser, cuộc đời gián điệp của Kuklinski vô cùng ‘bí ẩn và  xuất sắc’, vì vậy nó là cuốn sách "nên đọc" đối với bất kỳ ai quan tâm đến tình báo, Chiến tranh Lạnh, hoặc đơn giản chỉ là một cuốn sách hay.

Trong quá trình biên soạn, Benjamin Weiser, phóng viên tờ New York Times  thừa nhận, ông nhận được sự hợp tác chặt chẽ từ CIA. Ông đã thuê cựu binh của CIA, Peter Earnest, đọc kỹ  hồ sơ khổng lồ về Kuklinski, chọn lọc các tài liệu quan trọng để có lượng chắt lọc với hơn 750 trang. Sau đó, các sĩ quan CIA còn xem xét thông tin, thay đổi hoặc xóa bỏ điều cần thiết rồi mới chuyển cho Weiser để đảm bảo độ tin cậy cao nhất theo quy định của FOIA.

Vào thời điểm báo giới Mỹ tràn ngập những lời chỉ trích nhằm vào CIA, như "thất bại tình báo", "chính trị hóa tình báo" và "bất tài ", thì cuốn A Secret Life  đã mang đến một liều thuốc giải độc mới, khẳng định CIA đã làm đúng. Trong trường hợp Đại tá Kuklinski, CIA đã "điều hành" một điệp viên nhị trùng quan trọng và hiệu quả, trong một khu vực bị cấm với thời gian gần một thập kỷ. Cũng với CIA, cơ quan an ninh Ba Lan bắt đầu  điều tra Kuklinski và thành công trong việc đưa ông  ta cùng gia đình ra khỏi khu vực nguy hiểm, thậm chí còn giúp đương sự lấy lại danh tiếng và quốc tịch ở Ba Lan.

Tác giả còn bổ sung tài liệu của CIA bằng nhiều cuộc phỏng vấn, kể cả trực tiếp với Kuklinski. Trong phần giới thiệu, Weiser giải thích, ông muốn tập trung vào "khía cạnh con người của chiến dịch - sự tương tác giữa Kuklinski và CIA mà ông làm việc cùng". A Secret Life đọc gần giống như một tiểu thuyết khi Weiser khéo léo lồng ghép những bức thư "cá nhân" của  Kuklinski và các sĩ quan phụ trách của ông ta, cùng những trích dẫn từ các bản ghi nhớ nội bộ của các thành viên thuộc Cục Tác chiến (DO) muốn  bảo vệ an toàn cho Kuklinski. Weiser không bao giờ “sáng tác” thêm những gì không cần thiết, và theo chính tác giả thì “có sao nói vậy”. Kết quả, ngay cả khi độc giả biết kết cục, A Secret Life vẫn rất lôi cuốn và hồi hộp, và thú vị vì nó nói về người thật việc thật.

Mầm mống bất mãn

Sau khi khám phá động cơ gián điệp của Kuklinski, tác giả  phát hiện thấy nhiều góc khuất. Ryszard Kuklinski sinh năm 1930 và giống như hầu hết người Ba Lan, Kuklinski đã chịu đựng nhiều đau khổ trong Thế chiến II, bố ông bị Gestapo giết hại. Ở tuổi 17, Kuklinski gia nhập quân đội Ba Lan nhưng sớm nhận ra những thực tế bất hợp lý của chiến sự. Tuy nhiên, do thông minh và cần cù, Kuklinski đã thăng tiến khá nhanh. Năm 1960, ông được bổ nhiệm vào Học viện Tham mưu ở Warsaw, sau khi tốt nghiệp năm 1963, ông làm việc tại Cục Tác chiến tại Bộ Tổng tham mưu.

Sẵn có quan điểm chống Liên Xô lại được tiếp cận với rất nhiều thông tin mật, trong đó có thông tin về tác chiến tại châu Âu của khối Warsaw, đặc biệt là chiến dịch “Dunai” đưa quân vào dập tắt bạo loạn tại Tiệp Khắc và Ba Lan nên Kuklinski lo ngại, nếu có Thế chiến III xảy ra, Ba Lan dễ bị xóa sổ bởi các cuộc phản công hạt nhân của Mỹ và  NATO.

Với định kiến với Liên Xô, Kuklinski đã quyết định liều lĩnh, liên hệ với phương Tây hy vọng tránh được khả năng xung đột trong tương lai. Trước đó, từ năm 1967, Kuklinski từng có thời gian công tác tại Việt Nam trong phái đoàn Ủy ban giám sát quốc tế về việc tuân thủ Hiệp ước 1954. Theo Kuklinskig, phương Tây quá bận tâm đến chiến tranh Việt Nam nên những gì xảy ra ở châu Âu đã bị lãng quên. Hai năm sau khi cuộc chính biến xảy ra tại Tiệp Khắc, quân đội Ba Lan được lệnh nổ súng vào những người dân đồng hương đang biểu tình chống lại chế độ ở một số thành phố dọc bờ biển Baltic. Một lần nữa Kuklinski  bắt đầu nghĩ đến việc liên lạc với phương Tây theo cách cụ thể hơn.

Vào tháng 8/1972, Kuklinski với tư cách thuyền trưởng của Bộ Tổng tham mưu Ba Lan, được cử đi trinh sát các cảng và căn cứ hải quân của Đức, Hà Lan và Bỉ. Trong khi "tham quan" một cảng của Đức, Kuklinski đã gửi thư cho tùy viên quân sự Mỹ tại Bonn yêu cầu gặp mặt để tự nguyện làm việc cho CIA. Thông qua cuộc gặp này, nguyện vọng Kuklinski được đáp ứng, làm việc tại Warsaw cho CIA, cung cấp thông tin về Liên Xô và Hiệp ước Warsaw cũng như những gì CIA cần.

Chiến tích của Kuklinski

A Secret Life  đã mô tả hơn 9 năm Kuklinski hoạt động với tư cách là điệp viên cho CIA. Sử dụng tài liệu từ các cuộc phỏng vấn và các điện tín, bản ghi nhớ hoạt động của CIA, Weiser đã mô tả những rủi ro mà Kuklinski phải đối mặt cũng như những mánh khóe CIA sử dụng để làm suy yếu an ninh Ba Lan. Trong 4 lần từ năm 1973 đến 1976, vị Đại tá điệp viên này nhiều lần đi bằng  thuyền sang phương Tây và có các cuộc gặp riêng với các sĩ quan CIA.

Ngoài nhân vật chính, A Secret Life còn đề cập vai trò của các sĩ quan CIA hỗ trợ Kuklinski. Đến tháng 7/1981, CIA đã có 63 cuộc "trao đổi" với Kuklinski, tất cả đều diễn ra ăn ý, điều này cho thấy Kuklinski đã cung cấp cho CIA nhiều thông tin quan trọng.

Từ Kuklinski, CIA đã nhận được một kho tàng tài liệu khổng lồ dưới dạng tư liệu được Kuklinski chụp ảnh bằng máy ảnh siêu nhỏ,  được ngụy trang thành các vật dụng hàng ngày. Trích dẫn các bản ghi nhớ của CIA, Weiser cho biết rằng, tính đến tháng 7/1981, Kuklinski đã chuyển hơn 40.200 trang tài liệu cho CIA. Để bảo vệ Kuklinski, Bộ Ngoại giao Mỹ đã ngụy trang phần mô tả nguồn gốc của các tài liệu nhằm đảm bảo an toàn, ngay cả những người dịch tiếng Nga và tiếng Ba Lan cũng không biết nguồn gốc của chúng. Để đảm bảo an toàn hơn, CIA  còn phát hành các báo cáo dựa trên tài liệu của Kuklinski thông qua các kênh được bảo mật nghiêm ngặt. Đôi khi, những người duy nhất bên ngoài CIA nhận được các báo cáo này là tổng thống, cố vấn an ninh quốc gia và các bộ trưởng ngoại giao và quốc phòng.

Vào cuối năm 1980, CIA đã cung cấp cho Kuklinski một thiết bị truyền tải điện tử thu nhỏ để gửi các tin nhắn được mã hóa cho các sĩ quan của CIA ở Warsaw. Mặc dù thiết bị không phải lúc nào cũng hoạt động, nhưng nó có thể đã cứu mạng Kuklinski. Ví dụ hồi tháng 11/1981,  Kuklinski đã báo cho CIA biết,  ông ta là một trong bốn sĩ quan quân đội Ba Lan bị nghi ngờ làm gián điệp.

Cuộc khủng hoảng ở Ba Lan, 1980-1981

Cũng phải nói thêm rằng, để không làm người đọc choáng ngợp vì quá nhiều chi tiết, Weiser đã khéo léo mô tả vai trò quan trọng của Kuklinski trong hậu trường cuộc khủng hoảng ở Ba Lan từ tháng 7/1980 đến tháng 12/1981. Thời gian này Ba Lan bị bao vây và cơ bản là phá sản, đã tìm cách câu giờ, ký kết một loạt thỏa thuận với công đoàn Đoàn kết mới thành lập, hứa hẹn các hoạt động dân chủ. Đồng thời, chuẩn bị các kế hoạch dự phòng nhằm củng cố quyền lực, kể cả áp đặt thiết quân luật. Kuklinski được yêu cầu tham gia nhóm các sĩ quan thuộc Bộ Tổng tham mưu và các quan chức cấp cao soạn thảo kế hoạch thiết quân luật. Kuklinski đã bí mật thông báo cho Washington biết về kế hoạch nói trên của Ba Lan.

Liên Xô, khi đó do  Leonid Brezhnev lãnh đạo đã công khai và tuyên bố không thể dung thứ cho các hoạt động chống chế độ ở Ba Lan. Tháng 12/1980, Moscow thông báo với quân đội Ba Lan về một cuộc "tập trận" lớn có sự tham gia của nhiều sư đoàn Liên Xô và quân đội Đông Đức, Tiệp Khắc. Kuklinski đã mật báo thông tin này cho CIA và dự báo một cuộc đàn áp mạnh mẽ đối với phong trào Đoàn kết. Tổng thống Mỹ lúc đó là Jimmy Carter đã hai lần cảnh báo Liên Xô không nên can thiệp vào Ba Lan. Cố vấn An ninh Quốc gia Zbigniew Brzezinski đã sử dụng các kênh riêng của mình để cảnh báo phong trào Đoàn kết về các động thái đàn áp sắp xảy ra. "Giáo hoàng Ba Lan", John Paul II, cũng cảnh báo Brezhnev không nên can thiệp và cuối cùng đã không có gì xảy ra.

Tháng 3/1981, khi dường như không ai kiểm soát được tình hình ở Ba Lan, Liên Xô lại tiếp tục can thiệp. Một lần nữa, Kuklinski báo cáo cho Washington và lần này cũng im ắng không có gì xảy ra.

6 tháng sau, vào ngày 7/9, Tham mưu trưởng Bộ Tổng tham mưu Ba Lan thông báo với một nhóm sĩ quan được chọn lọc, trong đó có Kuklinski rằng thiết quân luật sắp được ban hành. Như trước đây, Kuklinski đã mật báo  cho CIA. Tuần sau, Kuklinski biết được Bộ Nội vụ Ba Lan đang điều tra một vụ "rò rỉ thông tin", bởi vì phong trào Đoàn kết đã biết được chi tiết kế hoạch thiết quân luật. Ngay sau đó, Kuklinski bị phát hiện và tìm cách bỏ trốn. Vào ngày Cựu chiến binh 11/11/1981, Kuklinski và gia đình đã được CIA đưa đến căn cứ không quân Andrews, ở Washington, vai trò điệp viên nằm vùng của Kuklinski cũng chấm dứt từ đây.

Những năm cuối đời

Weiser dành khoảng 50 trang cuối cuốn A Secret Life  để mô tả những gì đối với  Kuklinski sau khi đến Mỹ. Năm 1984, Kuklinski bị chính quyền Ba Lan xét xử vắng mặt và bị kết án tử hình. Trong thời gian này, ông ta sống dưới danh tính mới và làm cố vấn cho CIA cũng quân đội Mỹ. Về phía Mỹ, chính quyền Tổng thống Clinton phản đối việc Ba Lan gia nhập NATO trừ khi Kuklinski được minh oan. Năm 1998, Kuklinski trở về Ba Lan trong tư cách vinh quang, được đón tiếp như một người hùng. Ông và vợ tiếp tục sống tại Mỹ dưới danh tính giả cho đến khi qua đời vào tháng 2/2004.

 Tuy xuất sắc, nhưng cuốn A Secret Life  vẫn để lại một vài bí ẩn chưa được giải đáp. Một trong những "điểm chưa được giải đáp" liên quan đến nhiều sự kiện như mùa thu 1981, chính quyền Ba Lan biết trước CIA đã có phiên bản mới nhất của kế hoạch thiết quân luật, nên tiến hành điều tra rò rỉ thông tin. Tương tự, lời kể của Weiser về những ngày hỗn loạn đầu tháng 12/1980 - chủ yếu dựa trên lời kể của Kuklinski nên không thể kết luận được, có phải Liên Xô đang chuẩn bị xâm lược Ba Lan hay chuẩn bị giúp chính quyền Ba Lan lập thiết quân luật?