Từ cậu bé ham học đến chuyên gia an ninh mạng

Bố mẹ của Edward Snowden không thuộc tầng lớp thượng lưu nhưng có mối liên hệ chặt chẽ với các cơ quan công quyền. Bố anh, ông Lon Snowden, từng phục vụ trong Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Hoa Kỳ, còn mẹ anh, bà Elizabeth, làm việc tại tòa án quận. Gia đình họ sống tại một vùng ngoại ô thanh bình và thịnh vượng, nơi trẻ em được thấm nhuần những giá trị truyền thống của Mỹ: tôn trọng lao động, khát khao tri thức và lòng tận tụy với các lý tưởng tự do. Ngay từ nhỏ, bố mẹ đã nhận thấy sự ham hiểu biết của con trai và luôn cố gắng ủng hộ nỗ lực tự học của anh.

Snowden sinh năm 1983 tại thành phố Elizabeth City, bang North Carolina, nhưng lớn lên ở Maryland, gần trụ sở của Cơ quan An ninh quốc gia (NSA). Những tiết học ở trường không mấy thu hút sự quan tâm của anh. Ngay từ nhỏ, Snowden đã bộc lộ trí thông minh vượt trội, giúp anh nắm bắt các vấn đề phức tạp nhanh hơn nhiều so với bạn bè đồng trang lứa. Edward Snowden rất ham đọc sách, anh đặc biệt say mê các tác phẩm triết học, lịch sử và công nghệ thông tin. Ngay từ thời niên thiếu, anh đã nắm vững các kiến thức cơ bản về lập trình và mạng máy tính, điều sau này đã trở thành tấm giấy thông hành đưa anh vào thế giới an ninh mạng.

Sức khỏe thể chất của Edward không được tốt lắm, một căn bệnh truyền nhiễm đã buộc anh nghỉ học và chuyển sang tự học tại nhà. Dường như anh lại thích điều này hơn, bởi anh luôn khó tìm được tiếng nói chung với bạn bè cùng tuổi. Bù lại, trong thế giới ảo, anh có thêm rất nhiều bạn bè từ khắp nơi trên thế giới. Tốt nghiệp trung học, anh vào trường cao đẳng, nhưng trọng tâm của anh luôn là các kỹ năng thực hành.

Dù sở hữu kiến thức sâu trong lĩnh vực công nghệ thông tin, nhưng giáo dục đại học truyền thống không phải là ưu tiên hàng đầu của Snowden. Anh từng theo học tại Cao đẳng Cộng đồng Anne Arundel ở Maryland, nhưng không hoàn thành chương trình. Sau đó, anh tham gia các khóa học trực tuyến về an ninh mạng tại Đại học Liverpool, nhưng cũng không lấy bằng. Các lĩnh vực kiến thức anh quan tâm bao gồm ngôn ngữ lập trình, công nghệ mạng và mã hóa. Anh còn tự học tiếng Nhật và quan tâm tới văn hóa Đông Á. Ngoài công nghệ, anh còn say mê triết học và lịch sử, điều này đã ảnh hưởng đến thế giới quan và những quyết định sau này trong sự nghiệp của anh.

Sau khi vượt qua các kỳ thi chứng chỉ chuyên môn của Microsoft, anh nhanh chóng tìm được chỗ đứng trong ngành công nghệ thông tin. Năm 2004, Edward Snowden quyết định nhập ngũ. Mục tiêu của anh là gia nhập các đơn vị đặc nhiệm tinh nhuệ, và anh đã chọn chương trình 18X. Đây là chương trình cho phép những ứng viên chưa từng có kinh nghiệm quân ngũ có cơ hội tham gia các khóa huấn luyện của Lực lượng tác chiến đặc biệt. Việc hoàn thành xuất sắc các khóa học này sẽ mở ra con đường phục vụ trong lực lượng "Mũ nồi xanh".

Tuy nhiên, quá trình huấn luyện kéo dài không lâu. Trong những buổi tập khắc nghiệt nhằm kiểm tra sức bền thể chất và tinh thần, Snowden đã bị thương nặng ở cả hai chân, khiến anh không thể tiếp tục phục vụ. Sau vài tháng điều trị tại quân y viện, anh được xuất ngũ và chuyển sang lực lượng dự bị mà chưa kịp hoàn tất chương trình huấn luyện.

Con đường riêng

Sau khi rời quân ngũ, Edward Snowden bắt đầu sự nghiệp trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Công việc đầu tiên của anh là nhân viên bảo vệ tại một trong những trung tâm nghiên cứu của NSA đặt tại Đại học Maryland. Cơ sở này có mối liên hệ trực tiếp với NSA và chuyên nghiên cứu về các mối đe dọa mạng, điều này cho phép nhân viên tại đây nắm bắt được những phương pháp an ninh mạng hiện đại.

Chẳng bao lâu, tài năng của Snowden đã được chú ý và anh được tuyển dụng vào vị trí quản trị viên hệ thống. Trong thời gian rảnh rỗi, anh tự học và nghiên cứu sâu về các phương pháp lập trình, mã hóa dữ liệu và quản trị máy chủ. Nhờ khả năng của mình, anh nhanh chóng thăng tiến trong sự nghiệp và bắt đầu làm việc trong các lĩnh vực chuyên sâu hơn liên quan đến bảo mật dữ liệu.

Năm 2006, Snowden được tuyển vào làm việc tại Cục Tình báo trung ương (CIA). Anh đã trải qua hàng loạt các cuộc kiểm tra, bao gồm cả máy phát hiện nói dối và phân tích tiểu sử cá nhân, trước khi được cấp quyền tiếp cận thông tin mật. Chuyên môn trong lĩnh vực an ninh thông tin đã biến anh trở thành một nhân viên có giá trị. Nhiệm vụ chính của anh là phát hiện các lỗ hổng trong hệ thống máy tính của CIA, đồng thời xây dựng các phương thức bảo vệ trước các cuộc tấn công mạng tiềm tàng.

Sau một thời gian, anh được cử đến làm việc tại Đại sứ quán Mỹ ở Geneva, nơi anh phụ trách việc bảo mật các kênh liên lạc. Trong giai đoạn này, Snowden đã tiếp cận với những phương pháp mà sau này anh gọi là phi đạo đức. Theo lời kể của Snowden, anh đã chứng kiến CIA tìm cách thao túng các quan chức và nhà ngoại giao, sử dụng dữ liệu thu được để gây áp lực. Những quan sát này đã dẫn đến thất vọng lớn đầu tiên của anh về hoạt động của các cơ quan tình báo.

Sau khi rời CIA, cuộc đời anh bước sang một giai đoạn mới. Năm 2009, Snowden vào làm việc tại công ty Dell, một doanh nghiệp hợp tác chặt chẽ với NSA. Anh làm việc trong bộ phận quản trị máy chủ và hệ thống của NSA. Chính ở giai đoạn này, anh có quyền truy cập vào một khối lượng dữ liệu khổng lồ về các chương trình giám sát toàn cầu. Càng ngày, anh càng nhận thức sâu sắc rằng các cơ quan tình báo Mỹ không chỉ theo dõi các nghi phạm khủng bố, mà còn tiến hành thu thập dữ liệu quy mô lớn về tất cả những người dùng internet. Đã và đang tồn tại những chương trình cho phép thu thập thư từ, lịch sử duyệt web và các cuộc gọi của hàng triệu người. Điều này khiến Edward Snowden bắt đầu hoài nghi về tính đúng đắn của những gì đang diễn ra.

Năm 2013, anh chuyển sang làm việc cho Booz Allen Hamilton, một trong những nhà thầu lớn nhất của NSA. Vị trí này cho phép anh tiếp cận các thông tin thuộc diện tối mật. Trong quá trình làm việc, anh đã nhìn thấy những tài liệu xác nhận rằng chính phủ Mỹ không chỉ do thám công dân của mình, mà còn cả các nhà lãnh đạo nước ngoài, các tổ chức quốc tế và thậm chí cả các đồng minh.

Vạch trần hệ thống giám sát toàn cầu

Sau khi nhận ra quy mô của mạng lưới giám sát, Edward Snowden bắt đầu lên kế hoạch công bố những thông tin thu thập được. Anh liên lạc với các nhà báo của The Guardian và The Washington Post, cung cấp cho họ các tài liệu xác nhận sự tồn tại của những chương trình như PRISM, XKeyscore và Tempora.

Dữ liệu được công bố cho thấy việc thu thập thông tin từ các tập đoàn internet lớn như Google, Facebook, Apple và Microsoft, cũng như việc nghe lén các cuộc điện thoại và giám sát thư điện tử. Theo Snowden, mục đích của việc tiết lộ thông tin không phải nhằm gây tổn hại cho nước Mỹ, mà là để bảo vệ nhân quyền và giúp công chúng hiểu rõ phương pháp hoạt động của các cơ quan tình báo. Theo anh, công dân cần phải biết rằng thư từ, các cuộc gọi và dữ liệu cá nhân của họ thường xuyên bị kiểm soát.

Sau khi thông tin được công bố, chính quyền Mỹ đã buộc tội anh hoạt động gián điệp và đánh cắp tài sản quốc gia. Để tránh bị bắt, anh rời Hong Kong, nơi anh chuyển giao tài liệu cho các nhà báo, và lên đường tới Moscow. Ban đầu, điểm đến của anh là Ecuador, nhưng chính quyền Mỹ đã hủy hộ chiếu của anh, khiến anh mắc kẹt trong khu vực quá cảnh của sân bay Sheremetyevo. Nga đã cho anh tị nạn tạm thời, sau đó là giấy phép cư trú, và Snowden ở lại Moscow.

Cuộc sống mới

Cuộc sống ở Moscow mang lại cho anh một số lợi thế nhất định: không bị chú ý giữa đám đông. Tuy vậy, Edward Snowden không trông cậy vào may rủi mà áp dụng những phương pháp ngụy trang của riêng mình. Để tránh bị chú ý, anh thay đổi ngoại hình, chọn những bộ quần áo không nổi bật, cố gắng hạn chế đi taxi và thường xuống xe ở những điểm dừng xa nhà.

May mắn là anh không quá cô độc: Lindsay Mills, bạn gái của Snowden, đã đến Moscow thăm anh và họ trở thành vợ chồng. Trong thời gian sống một mình, anh hầu như không rời khỏi căn hộ thuê. Nhưng sau ngày cưới, Lindsay nhất quyết rằng cần khám phá thành phố, và dần dần, cả hai bắt đầu tham quan các danh lam thắng cảnh, nhà hát và triển lãm nghệ thuật.

Tại Nhà hát lớn, sau một thời gian dài Snowden mới lại xuất hiện giữa đám đông, khiến anh cảm thấy lo lắng. Lindsay nhắc anh rằng chẳng ai chú ý đến anh cả, mọi người đến đó vì nghệ thuật. Có lần, một bé gái nhận ra anh tại Bảo tàng Tretyakov; Snowden sợ những bức ảnh cô bé xin chụp cùng sẽ bị đưa lên mạng, nhưng rồi anh không bao giờ thấy chúng.

Tháng 10/2020, Snowden nhận được giấy phép cư trú vô thời hạn, điều đó giúp anh cảm thấy yên tâm hơn. Tháng 12 cùng năm, hai vợ chồng chào đón con trai đầu lòng. Sự xuất hiện của đứa trẻ đã làm thay đổi các ưu tiên trong cuộc sống, an toàn gia đình trở thành điều quan trọng nhất. Hai năm sau, vào tháng 9/2022, Snowden được cấp quốc tịch Nga. Sự kiện này giúp anh chính thức củng cố vị thế của mình và thoát khỏi nguy cơ bị dẫn độ. Không lâu sau, gia đình Snowden có thêm một người con nữa. Hai vợ chồng cố gắng hết sức để bảo vệ con cái khỏi sự chú ý của mọi người.

Dù nước Nga đã trở thành nơi trú ẩn bất đắc dĩ, Snowden nhiều lần nói rằng anh không coi đó là tổ quốc của mình. Đã có những nỗ lực xin tị nạn ở châu Âu, nhưng đều thất bại. Anh thừa nhận rằng vị thế của mình vẫn còn bấp bênh, song cũng hiểu rằng chỉ có nước Nga mới có thể đảm bảo cho anh mức độ an toàn cần thiết.

Sau nhiều năm sống tại Nga, Snowden đã thích nghi với cuộc sống mới, lập gia đình và có tư cách pháp nhân chính thức. Tuy nhiên, cái tên của anh vẫn luôn thu hút sự chú ý, còn quá khứ vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến hiện tại. Cuộc sống mới của anh khác xa với những gì anh từng tưởng tượng, nhưng giờ đây mục tiêu chính của anh là bảo vệ những người thân yêu của mình.