Hiện nay, phần lớn cơ sở giáo dục đại học thực hiện thu học phí theo học kỳ. Phương thức này tương đối thuận tiện cho công tác quản lý của nhà trường song nhiều khi tạo áp lực đối với gia đình và người học.
Mới đây, tại Công văn số 7526/BGDĐT-KHTC về việc rà soát, chấn chỉnh việc thực hiện quy định về học phí trong các cơ sở giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) yêu cầu các trường thực hiện đúng quy định về cơ chế thu học phí tại Nghị định số 238/2025/NĐ-CP. Theo đó, học phí sẽ được thu định kỳ hằng tháng; trường hợp người học tự nguyện, cơ sở giáo dục có thể thu một lần cho cả học kỳ hoặc năm học. Thời gian thu học phí đại học tối đa là 10 tháng/năm. Việc tính và thu học phí theo tín chỉ, mô-đun phải bảo đảm đúng quy định, quyền lợi của người học…
Chị Nguyễn Minh Hoài, phụ huynh có 2 con đang học đại học tại Hà Nội chia sẻ: Khi biết tới đây các trường đại học sẽ thu học phí định kỳ hằng tháng, chị rất phấn khởi. Theo chị, nếu được lựa chọn phương thức đóng theo tháng, gia đình sẽ chủ động hơn trong việc phân bổ thu nhập, không phải xoay xở một khoản tiền lớn cùng thời điểm. Sinh viên cũng giảm tâm lý lo lắng khi đến hạn nộp học phí mà gia đình chưa kịp chuẩn bị đủ tiền.
Em Nguyễn Hoàng Nhi, sinh viên Học viện Nông nghiệp Việt Nam cũng cho biết, bố mẹ làm nông nghiệp, thu nhập phụ thuộc vào mùa vụ nên việc chuẩn bị học phí mỗi kỳ là một áp lực. Với gia đình em, khoản tiền học phí đại học không nhỏ, nhất là khi phải đóng cùng lúc với nhiều chi phí sinh hoạt khác. Do đó, quy định cho phép đóng học phí theo tháng, học kỳ hoặc năm học là sự linh hoạt cần thiết. Mỗi gia đình có điều kiện kinh tế khác nhau sẽ được lựa chọn phương thức phù hợp, thay vì chỉ áp dụng một cách thu chung.
Từ phía cơ sở giáo dục đại học, nhiều cán bộ, giảng viên cũng nhìn nhận, việc thu học phí theo tháng sẽ khó khăn, vất vả hơn rất nhiều cho các nhà trường nhưng sẽ có ý nghĩa thiết thực, nhất là đối với sinh viên ở nông thôn và con em gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Thay vì phải chuẩn bị một khoản tiền lớn vào đầu mỗi học kỳ, các gia đình có thể chủ động phân bổ nguồn thu nhập để đóng học phí từng tháng, giảm áp lực tài chính, hạn chế phải vay mượn. Việc mở rộng phương thức thu cũng góp phần giúp sinh viên yên tâm học tập, hạn chế tình trạng phải lo lắng, gián đoạn kế hoạch học tập do gia đình chưa kịp thu xếp học phí. Đây không đơn thuần là thay đổi về thời hạn nộp tiền mà còn thể hiện sự quan tâm, chia sẻ của nhà trường đối với người học. Tất nhiên, với các gia đình có điều kiện kinh tế, nhà trường khuyến khích đóng học phí theo học kỳ hoặc cả năm học...
Chia sẻ với PV Báo CAND về vấn đề này, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT cho rằng, yêu cầu này không đơn thuần là điều chỉnh phương thức thu tiền mà còn đặt ra một cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm, bảo đảm sinh viên có quyền lựa chọn phương thức đóng học phí phù hợp với điều kiện kinh tế của bản thân và gia đình. Lợi ích trực tiếp nhất của việc thu học phí theo tháng là giảm áp lực phải huy động một khoản tiền lớn trong thời gian ngắn. Khi khoản học phí được phân bổ theo từng tháng, gia đình có thể chủ động xây dựng kế hoạch chi tiêu, cân đối nguồn thu và các khoản sinh hoạt thiết yếu, thay vì phải tập trung phần lớn nguồn lực tài chính vào đầu học kỳ. Việc chia nhỏ này không làm thay đổi tổng nghĩa vụ học phí nhưng có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể trong khả năng cân đối ngân sách của nhiều gia đình.
Đối với sinh viên tự trang trải một phần chi phí học tập thông qua việc làm thêm, phương thức thu học phí theo tháng cũng tạo điều kiện thuận lợi hơn để chủ động quản lý thu nhập, hạn chế tình trạng phải vay mượn hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào sự hỗ trợ tài chính của gia đình vào những thời điểm nhất định. Quan trọng hơn, cơ chế này góp phần giảm nguy cơ người học bị gián đoạn quá trình học tập chỉ vì không thể đóng đủ một khoản học phí lớn trong thời hạn ngắn. Đây cũng là một trong những yếu tố có ý nghĩa đối với việc bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học bình đẳng hơn giữa các nhóm người học có điều kiện kinh tế khác nhau.
“Một điểm cần nhấn mạnh là thu học phí theo tháng không đồng nghĩa với việc bắt buộc tất cả sinh viên phải đóng tiền theo tháng. Theo quy định tại Điều 12 Nghị định số 238/2025/NĐ-CP, học phí được thu định kỳ hằng tháng; nếu người học tự nguyện, cơ sở giáo dục có thể thu một lần cho cả học kỳ hoặc cả năm học. Như vậy, điều cốt lõi của cơ chế này là bảo đảm quyền lựa chọn, không áp đặt một phương thức thanh toán duy nhất. Những gia đình có điều kiện tài chính thuận lợi vẫn có thể đóng học phí theo học kỳ hoặc cả năm nếu thấy phù hợp; trong khi những sinh viên cần phân bổ chi phí theo tháng phải được tạo điều kiện thực hiện quyền lựa chọn đó”, TS Lê Viết Khuyến chia sẻ…
Mặc dù vậy, TS Lê Viết Khuyến cũng thẳng thắn nhìn nhận, thay đổi này mới chỉ mang tính kỹ thuật. Vấn đề quan trọng cần bàn hơn là mức học phí công lập hiện nay vẫn quá cao so với thu nhập của người dân, làm giảm cơ hội tiếp cận đại học của nhóm học sinh có điều kiện eo hẹp về tài chính. Theo TS Lê Viết Khuyến, hiện nay trong cả giới quản lý lẫn học thuật đang có sự nhầm lẫn giữa trao quyền tự chủ cho trường đại học với việc Nhà nước phân quyền cho cơ sở, cũng như việc đòi hỏi cơ sở giáo dục đại học phải đánh đổi quyền tự chủ bằng việc tự túc về tài chính. Việc gắn cơ học quyền tự chủ với cắt giảm ngân sách chi thường xuyên có thể khiến nhiều trường rơi vào thế bị động, phải dựa nhiều hơn vào nguồn thu học phí để duy trì hoạt động. Do đó, cần phân biệt quyền tự quyết về học thuật, tổ chức và nhân sự với trách nhiệm bảo đảm nguồn lực tài chính để trường đại học thực hiện sứ mạng của cơ sở giáo dục công lập.
TS Lê Viết Khuyến cũng lưu ý, trong khi nguồn hỗ trợ từ Nhà nước chưa đáp ứng đủ kinh phí đào tạo, các trường đại học cần chủ động tìm kiếm, đa dạng hóa nguồn lực tài chính thông qua các dự án đầu tư quốc tế, hoạt động nghiên cứu khoa học, sản xuất và cung ứng dịch vụ bởi nếu chỉ tăng học phí để tạo nguồn thu sẽ thu hẹp cơ hội của người học, khiến nhiều thí sinh không có cơ hội vào đại học do không có đủ điều kiện kinh tế.
