Kỳ 1: Báo động đỏ, khi tội phạm công nghệ cao nhắm vào thế hệ trẻ

Hiện nay, Internet và các mạng xã hội xuyên biên giới đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống hàng ngày của thanh thiếu niên. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh hay máy tính kết nối mạng, kho tàng tri thức vô tận của nhân loại lập tức mở ra trước mắt các em.

Thế nhưng, đằng sau màn hình phẳng lung linh ánh sáng ấy lại là những “cánh cửa mở” không khóa, nơi các thế lực tội phạm mạng sừng sỏ đang rình rập, dựng lên vô số cạm bẫy tinh vi. Nhắm vào sự ngây thơ, thiếu kinh nghiệm sống và tâm lý dễ tổn thương của lứa tuổi học sinh, sinh viên, kẻ xấu đã và đang đẩy không ít “công dân số” trẻ tuổi vào những bi kịch xót xa, để lại những vết thương lòng kéo dài khó bề hàn gắn.

Ma trận “bắt cóc trực tuyến” và thuật thao túng tâm lý độc hại

Theo số liệu thống kê từ Cục An ninh mạng Bộ Công an cùng Phòng An ninh mạng Công an TP Hồ Chí Minh, Việt Nam hiện có hơn 77% trẻ em và thanh thiếu niên truy cập Internet mỗi ngày. Thế giới ảo mang lại vô vàn tiện ích nhưng cũng chính là môi trường “béo bở” để tội phạm công nghệ cao gia tăng hoạt động với quy mô và mức độ ngày càng nguy hiểm.

Tại Ngày hội sinh viên an ninh mạng năm 2026 do Cục An ninh mạng (Bộ Công an) phối hợp Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cùng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia mới tổ chức ngày 31/10/2026 tại TP Hồ Chí Minh, đề cập đến thực trạng tội phạm lừa đảo trực tuyến, Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng (Bộ Công an) - Trưởng Ban An ninh dữ liệu và Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho biết theo thống kê của Bộ Công an, trong 11 tháng năm 2025, thiệt hại do loại tội phạm này gây ra ước tính trên 6.000 tỷ đồng. Trong giai đoạn 2020-2025, Việt Nam xảy ra 24.295 vụ lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng.

Trong cảnh báo chính thức ngày 26/11/2025, Bộ Công an cho biết nhóm nạn nhân có tỷ lệ cao nhất trong thủ đoạn lừa đảo trực tuyến kết hợp bắt cóc online là những người trong độ tuổi 17-20.

Những con số này cho thấy người trẻ, dù có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, vẫn đứng trước nhiều nguy cơ khi tham gia các hoạt động trên không gian mạng. Việc sử dụng công nghệ thành thạo không đồng nghĩa với khả năng nhận diện đầy đủ các phương thức, thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi. Do đó, theo lãnh đạo Cục An ninh mạng, sinh viên học sinh cần chủ động trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ, bảo vệ tài khoản, dữ liệu cá nhân và kịp thời cảnh báo những thủ đoạn bất thường cho người thân, bạn bè.

Thống kê của cơ quan An ninh cũng chỉ ra rằng có tới 70% người dân tiếp xúc với ít nhất một tin nhắn hoặc cuộc gọi lừa đảo mỗi tháng và cứ 10 người sử dụng điện thoại thông minh thì có ít nhất 1 người trở thành “nạn nhân tiềm năng”. Những con số khan hiếm ấy không còn là phép tính cơ học thuần túy, mà chính là những lời “kêu cứu” từ thực tế!

Nếu như trước đây, tội phạm mạng chủ yếu dừng lại ở các thủ đoạn “hack” tài khoản Facebook, Zalo để nhắn tin vay tiền, thì thời gian gần đây, xuất hiện một hình thái tội phạm cực kỳ nguy hiểm mang tên “Bắt cóc trực tuyến” (Bắt cóc online). Đây là hành vi phạm tội sử dụng công nghệ cao kết hợp với nghệ thuật thao túng tâm lý đỉnh cao nhằm cô lập hoàn toàn nạn nhân khỏi gia đình, xã hội.

Tại phường Bảy Hiền, mới đây ngày 23/10, Công an phường và Phòng Cảnh sát hình sự Công an TP Hồ Chí Minh tổ chức truy xét vụ việc có dấu hiệu “bắt cóc online” liên quan đến em P.T.T.N. (SN 2008, quê tỉnh Bình Phước trước đây, hiện thuộc TP Đồng Nai). Bằng các biện pháp nghiệp vụ, chỉ sau khoảng gần 1 giờ kể từ khi tiếp nhận thông tin, lực lượng Công an đã nhanh chóng xác định được vị trí bị hại tại một khách sạn trên đường Nguyễn Minh Hoàng, phường Bảy Hiền.

Thời điểm được phát hiện, bị hại đang trao đổi qua ứng dụng Zoom với đối tượng lừa đảo được cho là ở Campuchia. Qua xác minh ban đầu, bị hại đã thực hiện chuyển khoản số tiền hơn 3 triệu đồng đến tài khoản ngân hàng theo hướng dẫn của đối tượng…

Trước đó, ngày 21/10, Công an phường Dĩ An tiếp nhận trình báo của em T.L.T.K. (SN 2008) về việc bị các đối tượng giả danh Cơ quan Công an lừa đảo chiếm đoạt tài sản với tổng số tiền hơn 1,98 tỷ đồng.

Theo đó, khoảng 9h ngày 21/10, bị hại nhận được cuộc gọi từ một số điện thoại lạ. Người gọi tự xưng là cán bộ Công an, thông báo thông tin cá nhân của bị hại có liên quan đến một đường dây rửa tiền. Để chứng minh bản thân vô tội, bị hại được yêu cầu phải thực hiện các bước “xác minh tài sản” theo hướng dẫn của đối tượng.

Do lo sợ và tin tưởng những thông tin do các đối tượng đưa ra, bị hại đã đặt mua dụng cụ để cạy két sắt tại nhà, lấy tiền, vàng và tài sản mang đi bán, sau đó thực hiện nhiều giao dịch chuyển tiền vào các tài khoản ngân hàng do đối tượng chỉ định.

Dù diễn ra dưới những hình thức khác nhau, cả 2 vụ việc mới nhất này đều cho thấy nguy cơ người trẻ bị các đối tượng lừa đảo thao túng tâm lý, điều khiển hành vi từ xa thông qua các phương tiện liên lạc trên không gian mạng. Các đối tượng không cần trực tiếp tiếp xúc với bị hại mà vẫn có thể tác động đến nhận thức, khiến nạn nhân làm theo những yêu cầu bất thường, thực hiện các giao dịch chuyển tiền và tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm…

Đây không phải là những phương thức, thủ đoạn phạm tội mới mà đã được Cơ quan Công an và các cơ quan chức năng nhiều lần thông tin, cảnh báo trên các phương tiện thông tin đại chúng. Tuy nhiên, thực tế vẫn còn không ít người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên, thiếu cảnh giác, dễ bị các đối tượng lợi dụng tâm lý lo sợ, thiếu kinh nghiệm và kỹ năng xử lý tình huống để dẫn dụ, thao túng, chiếm đoạt tài sản. Nguy hiểm hơn, không ít vụ việc nạn nhân còn bị kẻ xấu dụ dỗ, thao túng di chuyển sang các vùng biên giới, rơi vào cạm bẫy của các đường dây mua bán người xuyên quốc gia.

“Từ thực tiễn công tác bảo vệ an ninh mạng, chúng tôi nhận thấy bên cạnh các giải pháp công nghệ và biện pháp quản lý, nhận thức và kỹ năng của người sử dụng có vai trò đặc biệt quan trọng. Một quyết định thiếu thận trọng có thể khiến tài khoản bị xâm nhập, dữ liệu cá nhân bị đánh cắp hoặc trở thành điểm khởi đầu của một vụ lừa đảo. Vì vậy, năng lực tự bảo vệ trên không gian mạng cần trở thành kỹ năng thiết yếu của mỗi công dân số”, Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân cho biết.

Không chỉ đối mặt với tội phạm lừa đảo tài chính, học đường thời đại số còn đang sục sôi bởi một vấn nạn nhức nhối khác: Bạo lực mạng và miệt thị ngoại hình (Body Shaming). Những cuộc tấn công ngôn từ vô căn cứ trên bàn phím đang âm thầm hủy hoại sức khỏe tâm thần của vô số học sinh.

Tại Lễ phát động Chiến dịch “Không Một Mình - Kết nối không tổn thương” năm 2026 do Công an TP Hồ Chí Minh phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (phường Phú Lâm) ngày 19/10, em Thu Hà (học sinh lớp 12) đã nghẹn ngào chia sẻ về trải nghiệm hãi hùng của chính mình. Chỉ vì một bức ảnh chụp chung trong buổi sinh hoạt lớp vô tình bị đăng tải lên trang cộng đồng, Hà trở thành tâm điểm chế giễu của hàng trăm tài khoản vô danh. Những bình luận miệt thị ngoại hình cay nghiệt, vô văn hóa tràn ngập bên dưới bài viết.

“Em từng nhận được những lời bình luận không hay về ngoại hình của mình trên mạng xã hội. Ban đầu, em cảm thấy rất buồn, tự ti và đôi khi không muốn đăng hình ảnh hay chia sẻ bất cứ điều gì lên mạng nữa vì sợ bị người khác chê bai, chế giễu”, Thu Hà chia sẻ.

Theo nữ sinh này, những bình luận dù chỉ xuất hiện trên màn hình điện thoại nhưng đã tạo ra áp lực tâm lý, khiến người bị nhắm đến cảm thấy mặc cảm, e ngại thể hiện bản thân. Sau khi tham gia chương trình, Thu Hà nhận ra thay vì âm thầm chịu đựng, bản thân cần biết cách lên tiếng và tìm kiếm sự hỗ trợ.

Tại chương trình, một số học sinh khác cũng chia sẻ về những áp lực có thể gặp phải từ các lời miệt thị, tin nhắn, bình luận hoặc các nội dung được lan truyền trên mạng xã hội…

Trách nhiệm từ gia đình: Sự lơi lỏng và những “bong bóng thông tin”

Vì sao kẻ xấu lại dễ dàng thao túng, lừa gạt thế hệ trẻ đến vậy? Phân tích góc độ quản lý xã hội, lực lượng chức năng chỉ rõ: Sự lơi lỏng, ngây thơ, thiếu kỹ năng sàng lọc thông tin và khả năng chống chịu áp lực kém cùng sự thiếu đồng hành từ phía gia đình chính là “lỗ hổng” lớn nhất.

Trong nhịp sống hiện đại hối hả, không ít bậc phụ huynh vì bận rộn kiếm sống đã chọn cách “quăng” cho con chiếc máy tính bảng, điện thoại thông minh như một công cụ giữ trẻ hữu hiệu. Trẻ em lớn lên trong thế giới ảo, sống trong những “bong bóng thông tin” riêng biệt - nơi chứa đựng vô số thuật toán định hướng, nội dung bạo lực, độc hại nhưng lại hoàn toàn vắng bóng sự giám sát, định hướng của cha mẹ.

Ngược lại, nhiều phụ huynh vì thiếu hiểu biết về an toàn mạng đã vô tư khoe toàn bộ thông tin cá nhân của con lên mạng xã hội: từ tên tuổi, ngày tháng năm sinh, địa chỉ nhà, trường lớp, thời khóa biểu cho đến hình ảnh bằng khen, giấy khen. Chính hành động vô tình này đã cung cấp “nguyên liệu” hoàn hảo cho tội phạm mạng thu thập dữ liệu, vẽ nên kịch bản lừa đảo chính xác đến từng chi tiết khiến nạn nhân không thể không tin.

Tội phạm không gian mạng không từ một ai và không bao giờ chừa một ngõ ngách nào. Nếu gia đình, nhà trường và bản thân các em tiếp tục buông lỏng cảnh giác, thờ ơ trước những cảnh báo của Cơ quan Công an, hậu quả để lại sẽ không chỉ là số tiền bị chiếm đoạt, mà là những bi kịch nhân văn, những vết thương tâm lý sâu thẳm khó bề hàn gắn của cả một thế hệ tương lai.

Trao đổi với phóng viên Báo CAND về vấn đề này, Thượng tá Hồ Thọ Hải, Phó Trưởng phòng An ninh mạng Công an TP Hồ Chí Minh cho biết các nguy cơ mà thanh thiếu niên thường gặp phải trên không gian mạng rất đa dạng và biến tướng tinh vi.

“Các dấu hiệu nguy cơ hiện nay thể hiện qua nhiều hành vi nguy hại, điển hình như các trào lưu tự hủy hoại thân thể, trào lưu đập phá, hủy hoại tài sản, các nội dung kích động bạo lực, tệ nạn xã hội hay sự xuất hiện của các đối tượng 'giang hồ mạng'. Bên cạnh đó là các chiêu trò dụ dỗ, thao túng tâm lý nhằm lừa đảo chiếm đoạt tài sản hay các hoạt động thu thập, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân của học sinh, sinh viên”, Thượng tá Hồ Thọ Hải dẫn giải.

Phân tích nguyên nhân khiến giới trẻ dễ trở thành “mồi ngon” của các đối tượng tội phạm, lãnh đạo Phòng An ninh mạng Công an TP Hồ Chí Minh chỉ rõ do độ tuổi còn trẻ, kỹ năng xã hội và kinh nghiệm sống thực tế của các em chưa nhiều. Khi đối mặt với các kịch bản lừa đảo được dàn dựng tinh vi trên không gian mạng, các em rất dễ rơi vào bẫy thao túng tâm lý, dẫn đến những tổn hại nặng nề về cả tinh thần lẫn vật chất…

Theo Thượng tá Hồ Thọ Hải, sau kết quả đạt được từ chiến dịch “Không Một Mình” năm 2025, chương trình năm nay tiếp tục hướng đến xây dựng mạng lưới phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và cộng đồng trong việc bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên. Bên cạnh trang bị kỹ năng tự bảo vệ, chiến dịch còn khuyến khích học sinh không im lặng trước những hành vi đe dọa, bắt nạt, gây tổn thương, đồng thời chủ động tìm đến gia đình, thầy cô hoặc người đáng tin cậy để được hỗ trợ.