Sau khi xung đột với Nga nổ ra tháng 2/2022, Ukraine đã đệ đơn xin gia nhập EU. Tháng 6/2022, EU cấp tư cách “ứng viên gia nhập” cho Ukraine và đề ra những tiêu chuẩn mà Ukraine cần đáp ứng. Hơn 4 năm qua, Tổng thống Volodymyr Zelensky nhiều lần thúc giục EU đẩy nhanh quá trình kết nạp và đặt mục tiêu trở thành thành viên đầy đủ của EU năm 2027, nhưng chưa đạt đột phá.
Reuters ngày 23/5 cho hay, trong động thái nhằm củng cố niềm tin cho Ukraine, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã đề xuất EU cấp cho Kiev quy chế "thành viên liên kết". Đây là một quy chế tạm thời, chưa được quy định trong điều lệ EU, nhưng tạo điều kiện để Ukraine tiếp cận một số chương trình do EU tài trợ cũng như quyền yêu cầu viện trợ từ các quốc gia thành viên trong trường hợp bị tấn công.
Kế hoạch của Đức cũng đề xuất cho phép Ukraine cử đại diện tới các cuộc họp thượng đỉnh hoặc cấp bộ trưởng tại Hội đồng châu Âu, Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu, nhưng không được bỏ phiếu.
Tuy nhiên, Tổng thống Ukraine Zelensky mới đây đã gửi thư tới Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Tổng thống CH Síp Nikos Christodoulides, người đang giữ chức chủ tịch luân phiên của Hội đồng EU, trong đó kêu gọi EU kết nạp Ukraine "một cách đầy đủ và có ý nghĩa" thay vì các quy chế tạm thời.
"Sẽ là không công bằng nếu Ukraine hiện diện trong EU nhưng lại không có tiếng nói. Ukraine xứng đáng được đối xử công bằng và có vị thế bình đẳng trong EU", ông Zelensky tuyên bố, Reuters đưa tin. Ông cho rằng Ukraine "đang bảo vệ châu Âu một cách toàn diện và không phải bằng các biện pháp nửa vời".
Cũng trong thư gửi các lãnh đạo EU, Tổng thống Ukraine quả quyết rằng, bất chấp áp lực từ cuộc chiến với Nga, Kiev đang đạt được những tiến bộ tốt trong các cải cách cần thiết để đáp ứng các tiêu chuẩn dân chủ và kinh tế của EU.
"Chúng tôi hiểu rằng quá trình hội nhập châu Âu không diễn ra trong một sớm một chiều. Nhưng các vòng đàm phán trước đây đã cho thấy rất rõ ràng rằng các quốc gia có thể được cho thời gian để hội nhập mà không hạn chế quyền của họ trong EU", ông Zelensky nhấn mạnh.
Theo các nhà phân tích, một lộ trình rõ ràng hướng tới tư cách thành viên EU có thể giúp ông Zelensky thuyết phục người dân Ukraine chấp nhận một thỏa thuận hòa bình tiềm năng với Nga, đặc biệt trong bối cảnh nhiều dự báo cho rằng Kiev không thể giành lại toàn bộ lãnh thổ và không thể được kết nạp vào Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong tương lai gần.
Các nước châu Âu chưa bình luận về nội dung bức thư của ông Zelensky được Reuters đăng tải. Về sáng kiến của Đức, đây chưa phải đề xuất cuối cùng và Thủ tướng Đức cũng chưa thảo luận chính thức với các nhà lãnh đạo EU khác.
Reuters cho hay, nhiều nhà ngoại giao ở Brussels đã phản ứng thận trọng với sáng kiến của Đức. Họ lưu ý rằng, quy chế "thành viên liên kết" không tồn tại và có thể đòi hỏi những thay đổi đối với các hiệp ước của EU; đồng thời kêu gọi các bên tập trung vào việc thúc đẩy đàm phán theo các quy định hiện có.
EU đến nay chưa đồng thuận về bất cứ mốc thời điểm nào về khả năng kết nạp chính thức Ukraine. Để khởi động quá trình đàm phán gia nhập, EU và Ukraine sẽ cần đạt thỏa thuận đầu tiên về khung quy trình đàm phán. Ngay cả khi có thỏa thuận bước đầu đó, thông thường, quá trình đàm phán sẽ kéo dài nhiều năm.
Ví dụ, Ba Lan, quốc gia không trong tình trạng chiến tranh, mất 10 năm để hoàn tất đàm phán và gia nhập vào năm 2004 cùng 9 nước khác. Sau đó, Thổ Nhĩ Kỳ bắt đầu đàm phán gia nhập vào năm 2005, nhưng đến nay vẫn bế tắc. Albania, Montenegro, Bắc Macedonia và Serbia cũng trong tình thế tương tự.
Cách đây không lâu, các quan chức ngoại giao châu Âu từng tiết lộ, viễn cảnh Ukraine gia nhập EU vào năm 2027 từng được đưa vào đàm phán giữa Mỹ, Ukraine và EU như một biện pháp đảm bảo sự thịnh vượng về kinh tế cho Kiev khi xung đột với Nga kết thúc.
Tuy vậy, nhiều chính phủ trong EU cho rằng mốc thời gian cố định như vậy "hoàn toàn phi thực tế", do tiến trình kết nạp cần dựa trên đánh giá năng lực. Tiến trình này chỉ có thể tiến triển khi ứng viên đạt tiến bộ trong điều chỉnh pháp luật theo tiêu chuẩn EU. Quyết định chấp thuận cho ứng viên gia nhập khối cũng cần sự phê chuẩn của nghị viện tại 27 nước thành viên.
Bản thân Thủ tướng Đức Merz hồi tháng trước cũng khẳng định, Ukraine không thể gia nhập khối khi đang trong chiến tranh và trước tiên phải đáp ứng các tiêu chí nghiêm ngặt. "Tổng thống Ukraine có ý tưởng gia nhập EU vào ngày 1/1/2027. Điều đó không khả thi. Ngay cả ngày 1/1/2028 cũng không thực tế", Thủ tướng Đức phát biểu.
Giới quan sát nhận định, ngoài những lo ngại liên quan đến xung đột và tiến trình cải cách nội bộ của Kiev, một trong những rào cản lớn nhất đối với triển vọng gia nhập EU của Ukraine là vấn đề phân bổ ngân sách trong khối.
Phân tích năm 2024 của viện nghiên cứu kinh tế Bruegel có trụ sở tại Brussels chỉ rõ, nếu Ukraine gia nhập EU theo các cơ chế hiện hành, Kiev có thể nhận khoảng 85 tỷ euro từ Chính sách Nông nghiệp Chung (CAP) và thêm 32 tỷ euro từ các quỹ gắn kết trong chu kỳ ngân sách 7 năm. Điều này đồng nghĩa Ukraine có thể trở thành quốc gia nhận hỗ trợ ngân sách lớn nhất của EU.
Kịch bản đó làm dấy lên lo ngại tại nhiều nước thành viên, bởi nguồn quỹ dành cho các quốc gia khác có thể bị thu hẹp, kéo theo áp lực điều chỉnh chính sách phân bổ ngân sách và tác động tới lợi ích kinh tế của các nước, trong bối cảnh tình hình kinh tế EU không mấy tích cực.
