Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Chọn sách giữa biển tri thức

Trong thời đại số hóa và bùng nổ thông tin hiện nay, khả năng chọn lọc tri thức chất lượng giữa muôn vàn nguồn tài liệu đã trở thành kỹ năng thiết yếu. Theo báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành, năm 2025 cả nước có 52 nhà xuất bản hoạt động, tổng số xuất bản phẩm đạt 51.574 đầu sách với hơn 543 triệu bản in, tăng 0,6% so với năm trước. Trong đó, sách in đạt 42.816 đầu sách với hơn 457 triệu bản, còn xuất bản điện tử tăng mạnh 49,3% về số đầu sách và 66,7% về lượt truy cập. Doanh thu toàn ngành đạt khoảng 4.165 tỉ đồng, lợi nhuận sau thuế tăng 6,95%.

Những con số ấn tượng này cho thấy ngành xuất bản Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, mang đến một lượng thông tin và tri thức dồi dào chưa từng có. Chính sự phong phú ấy lại đặt người đọc trước một thách thức lớn là làm thế nào để chọn được những cuốn sách thực sự có giá trị, đặc biệt là trong lĩnh vực sách khoa học, dòng sách giúp nuôi dưỡng tư duy và tri thức nền tảng.

Trước đây, khi nguồn sách còn hạn chế, việc đọc thường mang tính tập trung và sâu sắc hơn. Ngày nay, với sự tràn ngập của mạng xã hội và các nền tảng số, thông tin trở nên dày đặc nhưng cũng dễ gây nhiễu loạn. Người đọc, đặc biệt là những người mới quan tâm đến dòng sách phổ biến tri thức khoa học, thường bối rối không biết nên bắt đầu từ đâu, đọc gì và đọc như thế nào để việc đọc thực sự hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, nhà vật lý, dịch giả Phạm Văn Thiều, Phó Tổng thư ký Hội Vật lý Việt Nam kiêm Chủ biên Tủ sách Khoa học và Khám phá của NXB Trẻ, chia sẻ: “Nếu chỉ nắm bắt các sự kiện khoa học nói chung, người đọc có thể tìm kiếm nhanh chóng qua internet. Tuy nhiên, sách khoa học không chỉ cung cấp kiến thức mà còn kể câu chuyện phía sau những phát minh, những trăn trở trong hành trình suy tư của các nhà khoa học. Nhờ đó giúp độc giả hiểu quá trình hình thành tri thức, cũng như nỗ lực bền bỉ sau mỗi khám phá”.

Từ đây có thể thấy sách khoa học có giá trị vượt trội so với những thông tin rời rạc, ngắn hạn trên không gian mạng. Sách không chỉ truyền tải kiến thức mà còn tái hiện hành trình tư duy, nuôi dưỡng tư duy phê phán, khơi dậy niềm đam mê khám phá và giúp người đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ, xây dựng nền tảng tri thức vững chắc.

Định hướng từ nền tảng khoa học

Trước những thách thức mang tính thời đại như bùng nổ thông tin, sự tràn ngập của mạng xã hội và sức mạnh ngày càng lớn của trí tuệ nhân tạo (AI), việc chọn lọc tri thức chất lượng càng trở nên quan trọng và cấp thiết hơn bao giờ hết. Chính trong bối cảnh ấy, các đơn vị xuất bản uy tín như Nhà xuất bản Trẻ (NXB Trẻ), Nhà xuất bản Phụ Nữ, Nhã Nam, Omega Plus, Alphabooks, Tao Đàn, Book Hunter... vẫn kiên định theo đuổi định hướng phát triển các dòng sách khoa học tự nhiên và khoa học xã hội dựa trên nền tảng tri thức vững chắc.

Với vai trò là người dẫn đường đáng tin cậy, các đơn vị này không chạy theo xu hướng nhất thời hay thông tin bề mặt, mà tập trung mang đến cho độc giả những cuốn sách có chiều sâu, giúp người đọc tiếp nhận kiến thức một cách có hệ thống và bền vững.

Bà Trần Thị Hoài Phương, Giám đốc Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam (Omega Plus), khẳng định rằng từ trước đến nay và trong tương lai dài hạn, Omega vẫn bám sát khái niệm “tri thức nền tảng”. Định hướng này được chia thành nhiều mảng như triết học, sử học, vật lý, toán học, y sinh, công nghệ, Việt Nam học cùng nhiều ngành khoa học cơ bản và nhân văn khác.

“Hướng thứ nhất của chúng tôi là cập nhật và bồi đắp các ấn phẩm phương Tây cùng những tác phẩm có giá trị từ thế giới, nhằm đưa những nghiên cứu mới nhất, tri thức tiên tiến đến với độc giả Việt Nam một cách nhanh chóng. Hướng thứ hai là bồi đắp những khoảng trống trong nghiên cứu về Việt Nam, từ đó hỗ trợ độc giả Việt Nam bắt kịp nhịp độ phát triển tri thức toàn cầu nhưng không đánh mất bản sắc dân tộc”, bà Trần Thị Hoài Phương cho biết.

Các hướng đi bền vững này được cụ thể hóa linh hoạt qua các tủ sách nhỏ, luôn phù hợp với sự quan tâm thực tế của độc giả từng năm nhưng vẫn nằm trong định hướng lớn. Gần đây, nhiều đơn vị xuất bản đã đẩy mạnh mảng sách về biến động và xu hướng mới trên thế giới, đồng thời chú trọng lan tỏa tri thức về Việt Nam qua các nghiên cứu của nhà nghiên cứu Việt Nam đương đại có tính cập nhật cao. Những công trình này không chỉ mang giá trị học thuật sâu sắc mà còn được trình bày dễ tiếp cận với nhiều đối tượng.

Một ví dụ điển hình là tác phẩm “Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919)” của TS. Phạm Kiều Ly, đoạt Giải C tại Giải thưởng Sách Quốc gia Việt Nam lần thứ VIII năm 2026. Đây là công trình công phu được phát triển từ luận án tiến sĩ tác giả bảo vệ tại Đại học Sorbonne Nouvelle (Pháp), tái hiện chi tiết hành trình hình thành chữ quốc ngữ. Cuốn sách thành công nổi bật khi tiếp cận được cả giới nghiên cứu chuyên sâu lẫn độc giả đại chúng. TS. Phạm Kiều Ly đồng thời hợp tác với Omega Plus và NXB Kim Đồng để xuất bản những phiên bản dành cho thiếu nhi và người trưởng thành, góp phần lan tỏa một cách đa dạng tri thức lịch sử.

Một nỗ lực đáng kể khác đến từ NXB Trẻ là việc kiên trì duy trì và phát triển bộ sách Khoa học & Khám phá suốt 2 thập kỷ qua. Đến nay, bộ sách đã sở hữu hơn 50 đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực khoa học cơ bản như vật lý, hóa học, sinh học, công nghệ, vũ trụ và toán học. Nhiều tựa sách trong bộ đã trở thành “long seller”, được tái bản hàng chục lần, tiêu biểu như “Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ”, “Hỗn độn và hài hòa”, “Năm phương trình làm thay đổi thế giới”. Đặc biệt, cuốn “Lược sử thời gian” đã tái bản hơn 30 lần - một con số kỷ lục - minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ và sức hút lâu dài của dòng sách khoa học phổ thông tại Việt Nam.

Bộ sách nổi bật nhờ sự tham gia của các nhà vật lý danh tiếng như Vũ Công Lập, Nguyễn Văn Liễn và Phạm Văn Thiều, cùng sự cộng tác của nhiều nhà khoa học khác. Nhờ đó, các tác phẩm không chỉ giữ được tính chuyên sâu, uy tín mà còn được biên tập cẩn thận, trình bày dễ tiếp cận và hấp dẫn với độc giả đại chúng. Nhiều cuốn sách do chính các nhà khoa học uy tín thế giới chấp bút, nhưng vẫn được chuyển tải thành ngôn ngữ gần gũi, giúp người đọc tiếp cận tri thức một cách hiệu quả.

Việc duy trì một tủ sách quy mô và ổn định trong suốt 2 thập kỷ là thành tựu đáng kể, đặc biệt trong bối cảnh sách khoa học phổ thông thường chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong tổng số xuất bản phẩm mỗi năm. Điều này khẳng định rằng định hướng bám sát tri thức nền tảng không chỉ là lựa chọn chiến lược mà còn là cam kết lâu dài của NXB Trẻ, góp phần giúp dòng sách khoa học Việt Nam vừa giữ được chiều sâu học thuật vừa lan tỏa rộng rãi đến công chúng.

Sứ mệnh truyền cảm hứng

Là một trong những đơn vị tiên phong thực hiện chuyển đổi, bà Trần Thị Hoài Phương cho biết Omega Plus chú trọng phân biệt rõ các nhóm độc giả thay vì áp dụng cách tiếp cận cào bằng. Trước nhu cầu đa dạng và thường xuyên biến động theo xu hướng xã hội, đơn vị đã xây dựng một cấu trúc xuất bản phẩm theo nhiều lớp, với lớp lõi dành cho giới chuyên gia và các nhà nghiên cứu, cùng với các lớp rộng hơn hướng đến việc phổ biến khoa học cho độc giả đại chúng.

Bên cạnh việc xác định đối tượng, quá trình làm sách khoa học cũng đòi hỏi sự thay đổi rõ rệt ở khâu dịch thuật và biên tập. Nhà nghiên cứu, dịch giả Phạm Long, người có nhiều tác phẩm viết và dịch thuật về vật lý, hội họa, nhấn mạnh: “Người dịch phải sở hữu hiểu biết sâu về chuyên môn cùng khả năng sử dụng tiếng Việt tinh tế mới có thể truyền tải chính xác những khái niệm khoa học mới mẻ”.

Theo đó, những từ vựng khoa học thường là những từ mới, đòi hỏi sự linh hoạt cao trong chuyển ngữ. Với những cuốn sách càng mới, dịch giả thường phải giữ nguyên tên gốc hoặc tạm dịch, sau đó bổ sung và hoàn thiện ở các lần tái bản. Quá trình này không chỉ là dịch thuật thuần túy mà còn mang tính sáng tạo, góp phần làm giàu vốn từ vựng khoa học tiếng Việt, một nhiệm vụ quan trọng của đội ngũ làm sách trong thời đại hiện nay.

Cũng bàn về sứ mệnh truyền cảm hứng của dòng sách khoa học, TS. Vũ Đức Liêm, giảng viên Trường Đại học Sư phạm, Đại học Quốc gia Hà Nội, đồng thời là tác giả của nhiều nghiên cứu mang tính đột phá về lịch sử, bổ sung một khía cạnh then chốt: “Trong kỷ nguyên thông tin có mặt ở khắp mọi nơi, cái thiếu nhất chính là khả năng kể một câu chuyện liên quan đến con người một cách đơn giản và dễ hiểu. Đó chính là sứ mệnh mới của các nhà sử học và rộng hơn là của toàn bộ đội ngũ viết, dịch sách khoa học”.

“Các nhà nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc phục dựng lịch sử hay lý thuyết một cách chi tiết, công phu mà còn phải biết biến những công trình dày đặc thành câu chuyện gần gũi, dễ tiếp cận. Bởi, lịch sử hay bất kỳ tri thức khoa học nào suy cho cùng cũng là trải nghiệm của con người. Khi người bình thường có thể học hỏi, kết nối và thấy mình trong những trải nghiệm ấy, tri thức mới thực sự có ý nghĩa, sức sống”, TS. Vũ Đức Liêm chia sẻ.