Là cây bút đi nhiều, gặp gỡ nhiều, quan sát, ghi nhớ rồi trên từng trang viết ông hướng đến việc biểu hiện nội tâm của chủ thể trữ tình, bằng biểu cảm, bằng triết luận rút ra từ những “va đập” với cuộc đời. Thơ ông vì vậy mang hơi ấm từ cuộc đời, có sức lan tỏa, lắng lại của niềm vui, nỗi buồn từ cuộc đời. Những niềm vui, nỗi buồn tưởng chỉ của riêng ông, đến lượt nó trở thành của mọi người, của những bạn đọc luôn tìm thấy sự đồng điệu, đồng cảm với thơ ông.
Sự đồng điệu, đồng cảm đó được hình thành tự nhiên bởi những câu thơ giản dị, như thể tự nhiên bắt được, như thể không phải dụng công gì nhiều, nhưng lại giàu sức gợi, giàu mỹ cảm, kích thích trí tưởng tượng của người đọc.
Trong thơ, Cao Ngọc Thắng nhanh chóng kết thúc sự miêu tả để đi đến sự biểu hiện tâm trạng của mình. Cái nhìn thấy để miêu tả thì ai cũng có thể làm được, nhưng cái biểu hiện tâm trạng thì mỗi người viết có một chiều kích. Thơ cần cái chiều kích riêng tư này. Chẳng hạn, Hà Nội một buổi chiều như mọi buổi chiều, có gì đó như ngưng đọng, như tĩnh lặng, nhưng lại khác biệt với sự ngưng đọng, tĩnh lặng kia bởi một động từ “bay” riêng biệt mà người viết nắm bắt được trong một khoảnh khắc riêng biệt:
Hà Nội có những chiều như thế
Tóc em bay và tà áo em bay
(Chiều Hà Nội)
Cũng Hà Nội trước một cửa ô quen thuộc, người viết nhìn thấy không gian nắng nhạt nhòa từ đó liên tưởng tới thời gian “màu cỏ úa” như một chút siêu thực, một màu sắc của cảm nhận riêng tư nhưng đầy biểu cảm và có sức lan tỏa:
Cửa Ô
khuất gió
Nắng
nhạt nhòa
Thời gian
màu cỏ úa
(Ô Quan Chưởng)
Hồ Gươm từ ký ức trong veo như một bức tranh chấm phá thủy mặc trong trí nhớ một người, làm thức dậy vùng ký ức quen thuộc của nhiều người, những ai dù chỉ một lần đến với Thủ đô trên chuyến tàu điện đặc trưng thuở nào. Ở đây ấn tượng về màu sắc, âm thanh, hình ảnh… trong thơ mang ý nghĩa “định vị”:
Soi đáy hồ mây trắng cành sưa
…Kem cốm thuở nào xanh mây
Hoa lộc vừng chăng dây thắp lửa
Rưng rưng
nỗi nhớ
Tiếng leng keng…
Tàu điện đáy hồ…
(Ký ức Hồ Gươm)
Hay một ngày mưa, một góc ngã tư vô danh, một tâm trạng bất định như chẳng có gì đáng nhớ trong cuộc đời lắm nỗi nhọc nhằn. Vậy mà giữa tâm trạng chênh chao bất định kia lại hiện về hình ảnh quen thuộc của quán ngày mưa đang buông neo trong trí nhớ:
Góc ngã tư
Chênh chao
Lối giăng khắp ngả
Anh chối quên
Để nhớ
quán
ngày mưa
(Tháng ba)
Nỗi nhớ quán ngày mưa rồi sẽ được lấp đầy bởi những ký ức khác. Chẳng hạn một lần trở lại thành Tuyên, miền đất nhiều kỷ niệm. Nắng cuối ngày, vạt lau già và vầng trăng khuyết như một sự phôi pha của thời gian:
Ngày trở lại
sông ơi gầy quá
Suối tóc em
bạc nửa mái đầu
Thuyền độc mộc trôi dòng trăng lạnh
Ngã ba Gâm chòng chành
Dòng Lô ngược
hoa lau trắng xóa
Nắng cuối ngày
bóng nhạt thành Tuyên
Bến Bình Ca uốn chiều lạ quá
Em ơi!
trăng khuyết
đợi tròn
(Trở lại)
Ngòi bút của Cao Ngọc Thắng cũng giàu sức liên tưởng. Người đọc sẽ cùng tác giả nhớ đến những câu thơ như một mặc định của một thời bi tráng bất hủ trong thơ Quang Dũng. Mai Châu mùa em… như một đốm lửa xanh lãng mạn của những câu thơ một thời gian nan
Núi trùng trùng non điệp điệp
Đường cầu mây anh đến
Mai Châu ký ức anh
Ngân câu thơ “Tây tiến”
Vọng âm âm bước mặt trận lên ngàn
(Mai Châu em, trở lại)
Cũng vậy, "Cuộc chia ly màu đỏ" nổi tiếng của Nguyễn Mỹ năm nào, cho dù bụi chiến tranh phủ mờ, vẫn như đang vọng lại trong những câu thơ gợi cảm hôm nay của Cao Ngọc Thắng:
Một ngày rực lắm
Nơi anh nằm
Con chuồn chuồn lửa
đậu xuống câu thơ chia ly ngày ấy
Cuộc chia ly ngày thu vàng nắng cháy năm xưa
(Chuồn lửa)
Thơ Cao Ngọc Thắng thường khi cũng thấm đẫm nỗi đời. Rồi từ cái nỗi đời vui buồn ấy, chứ không phải từ tư biện, từ sách vở, người viết đi đến những bài học, những nhận định, những triết lý mang hơi thở cuộc đời: Sải chân bước phía chân trời tít tắp
Ngoảnh lại trông đời vẫn thế phù vân
(Bất chợt)
Đôi khi là một thảng thốt trước cỗ máy thời gian như một chút hiện sinh bất chợt đến trong cõi người
Hoa gạo đỏ không đủ nhen ngọn lửa
Ngơ ngác đời
mùa đi vùn vụt
Những thoáng qua
mất hút cõi người
(Ngơ ngác)
Rồi cuộc người, rồi hạnh phúc riêng tư dưới mỗi mái nhà, như một trò chơi định mệnh đã được sắp xếp đâu đó bởi một thế lực vô hình nào đó, lấy sự bập bênh muôn thuở thay cho sự cân bằng nhất thời làm nên thế gian ba phần tư nước mắt như chưa bao giờ vơi bớt buồn đau.
Anh và em
Lên cầu bập bênh
Mỗi đứa một đầu
đứa lên
đứa xuống
(Bập bênh)
Cuộc đời đôi khi là may rủi như thể ú tim, vui buồn như thể nằm ngoài sự cố gắng
Thia lia mặt nước
sỏi chìm
Cuộc đời như thể
ú tim
Vui?
Buồn?
(Ú tim)
Nhân thế từ xưa đến nay vẫn như đèn cù xoay tít, như không thoát khỏi luân hồi. Cái vui bên cạnh cái buồn, cái tưởng đã một đi vĩnh viễn, lại hiển hiện trước mặt như một luật đời. Ngòi bút của Cao Ngọc Thắng đến đây như mặc nhiên bình thản thừa nhận, trở nên không còn thảng thốt, không còn nghi vấn, không còn lưỡng lự nữa:
Ờ! vẫn vậy
đèn cù quay tít
Chuyện xửa xưa
hiển hiện đến bây giờ
Chuyện xửa xưa đâu có bất ngờ
Thì vẫn thế muôn năm vẫn thế
(Lãng đãng)
Sự không còn lưỡng lự kia biến thành một thái độ, một lựa chọn, một chấp nhận, một quả quyết giữa cái ngổn ngang, chật chội, chối từ của cuộc đời vốn ít khi chiều theo ý thích của bất cứ ai. Sự đốn ngộ của ngòi bút cũng là sự từng trải của người viết trước cõi nhân sinh bé tý mà chất chứa phi lý:
Không phải anh không muốn về
Chiều đầy lá rụng
Bầu trời phù thũng
Phố xá ngổn ngang
Không phải anh không muốn đi
Lối về chật chội
Mọi ngả đường giơ tay từ chối
Vỉa hè vồi vội vấp chân
(Lựa chọn)
Tâm trạng ngổn ngang ấy là một trong những lý do để nhà thơ cầm bút. Khi cuộc đời còn khiếm khuyết, khi cái đẹp đang trong tình trạng chưa hoàn thiện là lúc người đọc cần một sự độ lượng của câu chữ, như một sự khỏa lấp/ nỗi buồn.
Tôi và bác chạm ly
Thơ sóng sánh
Nỗi niềm
đặc quánh
nếp hương
Rót thơ ra chén
quên sầu riêng
(Thăm bạn)
Những lúc như vậy thơ làm Cao Ngọc Thắng như quên nỗi sầu riêng. Ông lại đến với thơ như một duyên nghiệp, một duyên nghiệp mà những ai trót lựa chọn, gắn bó, dấn thân đều hiểu ít nhiều như phải đặt mình trước sự định mệnh nhưng cũng rất cao cả của sự lựa chọn đó:
Hồn thơ lật mình soi bóng
Một mình thao thức đèn khuya
(Trầm tích)
Với “Nhịp mùa”, có thể xem là bản tổng kết nhìn lại một chặng đường về lĩnh vực thơ trữ tình của Cao Ngọc Thắng. Ông còn là một cây bút phê bình văn học và tác giả của nhiều bài viết về văn hóa, nghệ thuật khác. Nhưng thơ là lĩnh vực ông dành nhiều tâm huyết và tài năng nhất suốt mấy chục năm qua.
