Sáng 3/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội họp phiên toàn thể tại hội trường, thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.
Cần bảo đảm quyền tác giả đối với các công trình nghiên cứu của sinh viên, học viên
Đề cập đến luận văn, luận án của sinh viên và học viên, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (đoàn TP Hồ Chí Minh) đặt vấn đề: Người học là người tạo ra sản phẩm nghiên cứu, nhưng việc ghi nhận tác giả và xác định quyền sở hữu đối với những sản phẩm này cần được quy định như thế nào? Theo đại biểu, mỗi năm Việt Nam có khoảng 300.000 sinh viên, học viên sau đại học tốt nghiệp, cùng với đó là số lượng lớn khóa luận, luận văn, luận án được hoàn thành. Đằng sau mỗi công trình là lao động trí tuệ, có thể tạo ra những sản phẩm như phần mềm, thiết kế hoặc giải pháp có giá trị ứng dụng.
Nếu không xác định rõ ai là người sáng tạo, ai có quyền đăng ký, khai thác và hưởng lợi thì kết quả nghiên cứu có thể bị bỏ phí, người học và người hướng dẫn có nguy cơ không được ghi nhận xứng đáng. Vì vậy, đây không chỉ là vấn đề nội bộ của cơ sở đào tạo mà còn liên quan trực tiếp đến chuyển giao công nghệ và nguồn lực đổi mới sáng tạo của đất nước.
Đại biểu dẫn quy định tại khoản 18 Điều 1, sửa đổi, bổ sung Điều 185 về tác giả giống cây trồng, trong đó xác định tác giả là người trực tiếp chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển giống cây trồng mới, được nhận quyền đứng tên và nhận thù lao. Đây là quy định đúng hướng đối với giống cây trồng, nhưng không thể diễn giải Điều 185 theo hướng đã giải quyết đầy đủ quyền của sinh viên, học viên.
Từ đó, đại biểu đề nghị rà soát các điều khoản về quyền tác giả đối với những sản phẩm như phần mềm, thiết kế, sáng chế; việc giao nhiệm vụ hoặc tạo ra sản phẩm theo hợp đồng; quyền đăng ký sáng chế và quyền đối với kết quả nghiên cứu.
Nguyên tắc cần bảo đảm là người trực tiếp sáng tạo phải được ghi nhận; việc chuyển giao quyền phải dựa trên thỏa thuận cụ thể, minh bạch. Quyền tác giả được bảo hộ tự động, việc đăng ký chỉ có ý nghĩa hỗ trợ chứng minh quyền. Trong một số trường hợp đặc biệt, khi người học chưa thành niên, thỏa thuận phải bảo đảm quyền lợi và có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật.
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu đưa vào luật nguyên tắc: Người học trực tiếp sáng tạo là tác giả, đồng tác giả hoặc người sáng tạo, đồng sáng tạo đối với sản phẩm do mình tạo ra. Đối với sản phẩm được tạo ra ngoài nhiệm vụ, không sử dụng nguồn lực dành riêng của cơ sở đào tạo để tạo ra sản phẩm, quyền đăng ký (nếu có) và quyền đối với sản phẩm thuộc về người học, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận bằng văn bản.
Trường hợp sản phẩm hình thành theo nhiệm vụ hoặc từ nguồn lực của cơ sở đào tạo, các bên phải thỏa thuận trước về quyền, việc khai thác và phân chia lợi ích. Việc học tập, hướng dẫn thông thường không làm phát sinh quyền cho cơ sở đào tạo; không được buộc người học chuyển giao toàn bộ quyền để được học tập, dự thi hoặc nộp tốt nghiệp.
Bảo đảm chất lượng hoạt động giám định sở hữu trí tuệ
Về giám định sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, giám định viên có thể xác định dấu hiệu trùng hoặc tương tự, các yếu tố ảnh hưởng đến yêu cầu bảo hộ hoặc mức độ sao chép. Tuy nhiên, việc kết luận hành vi có cấu thành vi phạm hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan giải quyết vụ việc. Việc bỏ điều kiện kinh doanh là phù hợp, nhằm mở rộng nguồn cung chuyên gia. Tuy nhiên, kết quả giám định, nhất là giám định sở hữu trí tuệ, có ảnh hưởng rất lớn đến quyền lợi, tài sản, giá trị kinh tế, việc xử lý hành chính, xét xử và thi hành quyền dân sự. Do đó, nếu chỉ yêu cầu thông báo thông tin và xác định kết luận giám định là một nguồn chứng cứ thì chưa đủ cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích, năng lực chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp.
Đại biểu đề nghị giữ chủ trương tự do cung cấp dịch vụ giám định nhưng cần đưa vào luật những chuẩn bị tối thiểu như lĩnh vực chuyên môn, kinh nghiệm, phương pháp giám định; kiểm soát xung đột lợi ích; cơ chế khiếu nại về chất lượng; trách nhiệm bồi thường khi có kết luận sai và cơ chế để tòa án, cơ quan xử lý đánh giá kết luận giám định. Theo đại biểu, các quy định này cần được thể hiện rõ trong luật, thay vì chỉ giao Chính phủ quy định chi tiết về quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân giám định, nguyên tắc thực hiện và hoạt động giám định sở hữu trí tuệ.
Cũng quan tâm đến trách nhiệm giám định sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Thành Trung (Đoàn Hải Phòng) đồng tình với chủ trương cắt giảm điều kiện kinh doanh, mở rộng sự tham gia của các tổ chức, cá nhân trong hoạt động giám định sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc giảm điều kiện kinh doanh với giảm nhẹ yêu cầu kiểm soát chất lượng giám định.
Theo đại biểu, kết luận giám định là căn cứ quan trọng để xác định hành vi xâm phạm, giải quyết tranh chấp và xử lý vi phạm. Vì vậy, việc mở rộng chủ thể giám định phải đi đôi với kiểm soát chất lượng, phòng ngừa xung đột lợi ích và xác định rõ trách nhiệm nghề nghiệp.
Đại biểu Nguyễn Thanh Trung đề nghị luật hóa những nguyên tắc cốt lõi như bảo đảm tính độc lập, khách quan; trách nhiệm từ chối giám định khi có xung đột lợi ích; nghĩa vụ giải trình về căn cứ, phương pháp chuyên môn; trách nhiệm đối với kết luận giám định không chính xác và cơ chế giám định lại khi có căn cứ nghi ngờ về tính khách quan, độ tin cậy của kết luận. Chính phủ quy định chi tiết cơ chế hậu kiểm và xử lý vi phạm nhưng không phát sinh thêm điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính không cần thiết.
Chất lượng giám định sẽ được quản lý theo cơ chế hậu kiểm
Phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng, dự án luật lần này tập trung vào hai phạm vi chính: cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho đăng ký và xác lập quyền sở hữu trí tuệ; chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ nhằm bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả.
Đối với những đề xuất mở rộng phạm vi sửa đổi liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ trưởng cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, đánh giá, tổng kết và nghiên cứu tác động trước khi trình Chính phủ xem xét bổ sung trong thời gian tới.
Thứ hai, về chuyển giao chức năng quản lý nhà nước đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ. Bộ trưởng cho biết hai bộ đã phối hợp chặt chẽ để thực hiện nội dung này và sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội nhằm hoàn thiện quy định.
Về bảo đảm chất lượng hoạt động giám định sau khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh. Bộ trưởng cho biết, chất lượng giám định sẽ được quản lý theo cơ chế hậu kiểm, thông qua nghĩa vụ cung cấp thông tin và cơ chế tự chịu trách nhiệm. Các quy định về trình tự, thủ tục xử lý xung đột lợi ích và bồi thường thiệt hại sẽ được quy định chi tiết tại các văn bản của Chính phủ.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ bảo đảm ba nội dung: Hoàn thiện các quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành để có hiệu lực đồng bộ với luật; bảo đảm các quy định chuyển tiếp không làm gián đoạn hoạt động hợp pháp của tổ chức, cá nhân; tổ chức hướng dẫn, tập huấn kịp thời khi luật có hiệu lực.
