Phối hợp vận hành hồ chứa, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ
Ngày 20/10, tại Hà Nội, Cục Quản lý Tài nguyên nước phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, điều hòa và vận hành hiệu quả”.
Tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Quốc Dũng, Chủ tịch Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam nhấn mạnh vai trò của việc phối hợp giữa đơn vị quản lý hồ chứa với đơn vị sử dụng nước ở hạ du trong bảo đảm an toàn mùa lũ và phân phối nguồn nước hiệu quả.
Theo ông, hồ thủy điện thường vận hành xả nước theo nhu cầu phát điện, trong khi hồ chứa đa mục tiêu còn thực hiện nhiệm vụ cắt, giảm lũ; hệ thống thủy lợi tập trung vào phòng, chống lũ và cấp nước phục vụ sản xuất, dân sinh. Sự khác biệt về mục tiêu, thời điểm và lưu lượng xả đòi hỏi các bên phải phối hợp chặt chẽ trên cơ sở tính toán khoa học.
Hội thảo.
Đặc biệt, tại các lưu vực chịu ảnh hưởng của thủy triều, nếu không tính toán chính xác thời gian nước từ hồ chứa về hạ du và diễn biến mực nước triều, việc xả nước có thể không trùng thời điểm thuận lợi để lấy nước, gây lãng phí và giảm hiệu quả vận hành.
GS Nguyễn Quốc Dũng cho rằng, phối hợp vận hành không thể chỉ dựa vào điện thoại hay kinh nghiệm định tính, mà cần có nền tảng công nghệ và phần mềm hỗ trợ ra quyết định, cho phép tính toán, mô phỏng các kịch bản vận hành. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp thống nhất giữa chủ hồ chứa và đơn vị khai thác hệ thống thủy lợi trên cùng lưu vực; tăng cường kiểm tra, giám sát trực tiếp tại hiện trường trong những tình huống đặc biệt như mùa mưa lũ.
Một trong những khó khăn hiện nay là cơ chế quản lý hồ thủy lợi và thủy điện trên cùng lưu vực sông còn thiếu đồng bộ, dữ liệu phân tán và chưa có chuẩn kết nối thống nhất. Theo thông tin được nêu tại hội thảo, chỉ khoảng 17% hồ chứa được trang bị thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng tự động. Năng lực ứng dụng công nghệ và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn.
ThS Nguyễn Thị Phương Hoa, Trưởng phòng Lưu vực sông Nam Trung Bộ, Cục Quản lý Tài nguyên nước cho biết, tác động của El Niño đang đặt ra thách thức lớn đối với công tác điều hòa, phân phối nguồn nước. Trong tháng 6-8/2026, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 11-75% so với trung bình nhiều năm. Đến tháng 9, dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt.
Theo bà Hoa, việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước phải căn cứ vào quy hoạch tài nguyên nước, kịch bản nguồn nước, hiện trạng và nhu cầu khai thác, hạn ngạch khai thác, kết quả hạch toán tài nguyên nước nếu có. Muốn đưa các căn cứ này vào thực tiễn, cần xây dựng cơ sở dữ liệu đầy đủ, tích hợp thông tin giám sát và hoàn thiện các công cụ hỗ trợ ra quyết định. Quá trình này cần thực hiện theo lộ trình, phù hợp với điều kiện hạ tầng và dữ liệu hiện có.
Kịch bản nguồn nước chuyển quản lý từ bị động sang chủ động
Theo TS Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, Chương IV Luật Tài nguyên nước năm 2023 chuyển trọng tâm từ khai thác, sử dụng sang điều hòa, phân phối nước giữa các ngành, địa phương. Việc xây dựng, công bố kịch bản nguồn nước được luật hóa; đồng thời, quy định về duy trì dòng chảy tối thiểu ở hạ du, phân cấp, phân quyền và trách nhiệm của các bên khai thác, sử dụng nước được xác lập.
Chia sẻ về vai trò của kịch bản nguồn nước, TS Nguyễn Ngọc Hà phân tích: Nếu dự báo khí tượng thủy văn cho biết lượng mưa và dòng chảy, thì kịch bản nguồn nước giúp người điều hành xác định nguồn nước có đáp ứng đủ nhu cầu hay không, thiếu ở đâu và vào thời điểm nào.
Kịch bản nguồn nước được chia thành ba trạng thái: Bình thường, thiếu nước và thiếu nước nghiêm trọng. Tương ứng với từng trạng thái là các định hướng giải pháp nhằm phục vụ lập kế hoạch dài hạn và hằng năm; điều chỉnh vận hành hồ chứa, công trình thủy lợi; chủ động phương án ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn; tăng cường kết nối giữa các lĩnh vực tài nguyên nước, thủy lợi và thủy điện.
Qua hai mùa cạn triển khai, phạm vi xây dựng kịch bản đã mở rộng từ 8/16 lưu vực trong mùa cạn 2024-2025 lên 13/16 lưu vực giai đoạn 2026-2027. Theo TS Nguyễn Ngọc Hà, với Luật Tài nguyên nước, quy trình vận hành liên hồ chứa lần đầu tiên được gắn trực tiếp với kịch bản nguồn nước do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố, góp phần giải quyết bài toán cân bằng giữa cắt lũ và tích nước.
Thực tiễn vụ Đông Xuân năm 2026 tại khu vực Bắc Bộ cho thấy, điều hành theo kịch bản giúp xác định lượng nước xả phục vụ đổ ải tối ưu ở mức 3,2-3,7 tỷ m³, đồng thời phát hiện sớm nguy cơ thiếu nước tại 8 tỉnh. Nhờ đó, các địa phương có cơ sở chủ động cắt giảm diện tích, chuyển đổi mùa vụ và tích trữ nước từ sớm.
TS Nguyễn Ngọc Hà nhấn mạnh, kịch bản chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi tạo ra thay đổi cụ thể trong lịch lấy nước của trạm bơm và cơ cấu cây trồng trên đồng ruộng. Đợt El Nino 2026-2027 được dự báo sẽ là phép thử quan trọng đối với toàn bộ chuỗi điều hành theo Luật Tài nguyên nước năm 2023.
Cùng quan điểm, bà Nguyễn Thị Phương Hoa cho biết, kịch bản nguồn nước giúp các bộ, ngành, địa phương và chủ công trình xây dựng kế hoạch khai thác, sử dụng nước dựa trên bức tranh tổng thể của toàn lưu vực, thay vì chỉ theo dõi nguồn nước trong phạm vi từng công trình.
Khi nguồn nước ở trạng thái bình thường, các tổ chức khai thác nước theo giấy phép đã được cấp. Khi xảy ra thiếu nước, thiếu nước nghiêm trọng hoặc xuất hiện rủi ro cao, lượng nước khai thác có thể phải điều chỉnh theo phương án điều hòa, phân phối; mức cắt giảm tùy tình hình có thể là 30%, 50%, thậm chí 80% lượng nước ghi trong giấy phép, đồng thời xem xét thứ tự ưu tiên sử dụng nước.
Thẩm quyền xây dựng phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước cũng được xác định theo phạm vi ảnh hưởng: nếu hạn hán, thiếu nước xảy ra trong một tỉnh, UBND tỉnh thực hiện nhiệm vụ này; nếu xảy ra trên diện rộng, trách nhiệm thuộc cơ quan quản lý tài nguyên nước cấp bộ.
Bà Hoa lưu ý, kịch bản nguồn nước cần được cập nhật trong suốt mùa cạn, đặc biệt tại miền Trung, nơi mùa cạn có thể kéo dài khoảng tám tháng. Cơ quan quản lý phải tiếp tục theo dõi diễn biến sông, suối, hồ chứa và cập nhật dự báo khí tượng thủy văn để điều chỉnh kịch bản, phương án điều hòa. Trên cơ sở đó, địa phương và chủ công trình chủ động cập nhật kế hoạch, sử dụng nguồn nước tiết kiệm, hiệu quả.
