Sáng 21/11, Quốc hội đã thông qua Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) với 478/479 (95,79%) đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Bộ luật gồm 9 phần, 37 chương, 527 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.
Bổ sung thủ tục tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt
Trước đó, trình bày Báo cáo tóm tắt về việc tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo bộ luật, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, về nguyên tắc tố tụng điện tử tại Điều 18 dự thảo bộ luật, Cơ quan soạn thảo tiếp thu, chỉnh lý quy định tại Điều 18 về hoạt động tố tụng điện tử để bảo đảm nội dung quy định mang tính nguyên tắc. Bởi đây không chỉ là quy định về lập, quản lý hồ sơ vụ án điện tử mà còn là nguyên tắc chung chi phối việc tạo lập, quản lý, cập nhật, lưu trữ và chuyển giao tài liệu, dữ liệu điện tử trong toàn bộ quá trình tố tụng, từ tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm đến khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
Về trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự tại Điều 21 dự thảo bộ luật, Cơ quan soạn thảo đã rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm thể chế hóa Nghị quyết 24-NQ/TW bảo đảm việc xem xét, đánh giá khách quan, toàn diện các trường hợp đổi mới, sáng tạo, vì lợi ích chung, trong đó có căn cứ áp dụng chính sách hình sự phù hợp.
Theo đó, trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án, đối với trường hợp rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ, thử nghiệm có kiểm soát; thực hiện nhiệm vụ, giải pháp đổi mới, sáng tạo trong thực thi công vụ hoặc quá trình quản lý, thực hiện dự án, nhiệm vụ thuộc lĩnh vực đầu tư, sản xuất, kinh doanh, chuyển đổi số và các trường hợp loại trừ, miễn, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khác theo quy định của Bộ luật Hình sự thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải làm rõ nguyên nhân, động cơ, mục đích, việc tuân thủ quy trình, quy định, mức độ lỗi, việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát, giảm thiểu, khắc phục thiệt hại và các tình tiết khác có liên quan để xem xét việc loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Về thủ tục đối với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị tại Chương 31 dự thảo bộ luật là thủ tục mới, được nhiều đại biểu quan tâm, nhất là về điều kiện áp dụng, tính tự nguyện và cơ chế kiểm soát. Cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý theo hướng quy định rõ điều kiện, phạm vi áp dụng; trách nhiệm giải thích quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý cho bị can; trình tự ghi nhận việc tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị, bảo đảm phù hợp với chính sách mới của Bộ luật Hình sự vừa được Quốc hội thông qua.
"Đồng thời, dự thảo bảo đảm vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát và quyền quyết định của Tòa án. Việc áp dụng thủ tục phải thực chất, tự nguyện, không ép buộc, không hạn chế quyền bào chữa và các quyền tố tụng hợp pháp khác. Các cơ quan tiến hành tố tụng phải kiểm tra, đánh giá đầy đủ căn cứ buộc tội trước khi quyết định áp dụng thủ tục này", Viện trưởng VKSND tối cao cho hay.
Thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội
Quốc hội cũng thông qua Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội với 470/474 (94,19%) đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Nghị quyết xác định rõ tài sản thuộc phạm vi áp dụng phải có căn cứ xác định liên quan trực tiếp đến tội phạm; không áp dụng đối với tài sản có nguồn gốc hợp pháp. Đồng thời, bổ sung cơ chế bảo vệ chủ sở hữu, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người thứ ba ngay tình, nhất là trường hợp họ không biết và không thể biết tài sản có liên quan đến tội phạm.
Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, dự thảo được chỉnh lý để bảo đảm phân định giữa thủ tục dân sự theo Nghị quyết với việc xử lý tài sản trong vụ án hình sự, tránh việc thu hồi, xử lý trùng lặp. Trường hợp vụ án hình sự được phục hồi, tiếp tục giải quyết thì tạm đình chỉ việc giải quyết vụ việc dân sự, chờ kết quả xử lý vụ án hình sự, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan. Đồng thời, đã rà soát, loại trừ các trường hợp thuộc thẩm quyền của quân đội và các trường hợp đã có bản án, quyết định đình chỉ.
Dự thảo đã được tiếp thu, chỉnh lý theo hướng xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong việc xác định tài sản thuộc diện phạm vi thu hồi và phối hợp với VKS trong quá trình VKS xác minh, thu thập tài liệu, lập hồ sơ…
Trách nhiệm của VKS trong việc xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, khởi kiện hoặc yêu cầu giải quyết vụ việc dân sự; trách nhiệm của Tòa án trong xem xét, quyết định việc thu hồi tài sản. Việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản phải tuân thủ đúng điều kiện, trình tự, thủ tục và thẩm quyền; đồng thời, có cơ chế kiểm soát để bảo đảm quyền của các chủ thể liên quan.
Dự thảo cũng quy định rõ trách nhiệm của VKS trong trường hợp yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trái pháp luật gây thiệt hại, bảo đảm thẩm quyền luôn gắn với trách nhiệm pháp lý...