Tổng chiều dài 430,5km, quy mô 4 làn xe cao tốc
Sáng 7/11, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh trình Quốc hội tờ trình về chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc gồm Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên (địa phận tỉnh Sơn La), Bảo Hà - Lai Châu (đoạn Bảo Hà - Tân Phong) và Quảng Ngãi - Kon Tum.
Theo tờ trình, tổng chiều dài 3 dự án khoảng 430,5 km, được đề xuất xây dựng theo quy mô 4 làn xe cao tốc, tốc độ thiết kế 80-100km/h tùy tuyến. Sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 162.393 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách Trung ương khoảng 158.342 tỷ đồng, ngân sách địa phương khoảng 4.051 tỷ đồng.
Chính phủ dự kiến chuẩn bị đầu tư trong giai đoạn 2026-2027, thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và khởi công xây dựng từ năm 2027, cơ bản hoàn thành các dự án năm 2030, đưa vào khai thác năm 2031.
Trong 3 dự án, tuyến Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La, có chiều dài lớn nhất, khoảng 179,5km, tổng mức đầu tư dự kiến 63.120 tỷ đồng. Dự án nhằm tăng cường kết nối Sơn La với Hà Nội và các địa phương trong vùng, từng bước hoàn thiện hệ thống cao tốc khu vực Trung du và miền núi phía Bắc.
Tuyến Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong, dài khoảng 119km, đi qua địa bàn hai tỉnh Lào Cai và Lai Châu, tổng mức đầu tư khoảng 50.990 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách trung ương dự kiến bố trí 48.986 tỷ đồng, ngân sách tỉnh Lai Châu khoảng 2.004 tỷ đồng.
Dự án được kỳ vọng cải thiện khả năng kết nối Lai Châu với Hà Nội và các tỉnh lân cận, khắc phục những hạn chế của hệ thống giao thông hiện hữu, nhất là nguy cơ gián đoạn do sạt lở tại khu vực miền núi.
Tuyến Quảng Ngãi - Kon Tum dài khoảng 132km, thuộc địa phận tỉnh Quảng Ngãi, tổng mức đầu tư dự kiến 48.283 tỷ đồng. Dự án có vai trò kết nối trục Đông - Tây, liên thông cao tốc Bắc - Nam phía Đông với cao tốc Bắc - Nam phía Tây, tạo điều kiện kết nối khu vực Tây Nguyên với hệ thống cảng biển phía Đông.
Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, việc sớm đầu tư các tuyến đường này là cần thiết bởi hệ thống quốc lộ hiện hữu kết nối các địa phương miền núi với trung tâm kinh tế vùng còn hạn chế về quy mô, tiêu chuẩn kỹ thuật và thường xuyên chịu tác động của thiên tai.
Khi có đường cao tốc, thời gian di chuyển dự kiến rút ngắn khoảng 50-60% so với đi trên quốc lộ, góp phần thúc đẩy giao thương, phát triển sản xuất, du lịch, giảm nghèo và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Chính phủ đề xuất thực hiện cả 3 dự án theo hình thức đầu tư công. Theo Chính phủ, các dự án đã được nghiên cứu phương án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng BOT. Tuy nhiên, kết quả tính toán cho thấy ngay cả khi vốn nhà nước tham gia ở mức 50-70% tổng mức đầu tư, phương án tài chính vẫn không xác định được thời gian hoàn vốn.
Bên cạnh đó, các tuyến cao tốc đi qua khu vực miền núi, biên giới, có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Đây cũng là những công trình có ý nghĩa quan trọng về liên kết vùng, quốc phòng và an ninh.
Về nguồn lực, Chính phủ dự kiến cân đối khoảng 119.398 tỷ đồng ngân sách Trung ương trong giai đoạn 2026-2030 để thực hiện 3 dự án, bảo đảm nguồn vốn cơ bản hoàn thành vào năm 2030. Các dự án dự kiến sử dụng tổng cộng khoảng 4.583 ha đất, trong đó diện tích rừng đề xuất chuyển mục đích sử dụng khoảng 1.155ha. Chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sơ bộ khoảng 19.056 tỷ đồng.
Để đẩy nhanh tiến độ, Chính phủ đề xuất 5 nhóm cơ chế, chính sách đặc biệt, gồm ủy quyền điều chỉnh chủ trương đầu tư trong thời gian Quốc hội không họp; cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chỉ định thầu; điều chỉnh quy hoạch và bố trí bãi đổ chất thải rắn xây dựng. Đáng chú ý, Chính phủ đề xuất cho phép áp dụng hình thức chỉ định thầu đối với các gói thầu thuộc dự án, với trình tự, thủ tục thực hiện theo quy định pháp luật về đấu thầu.
Làm rõ nguồn vốn, thận trọng với chỉ định thầu
Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính (UBKTTC) Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra cơ bản nhất trí về sự cần thiết đầu tư 3 dự án. Các tuyến cao tốc được đánh giá sẽ góp phần tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, mở rộng không gian phát triển và tăng cường kết nối vùng. Tuy nhiên, Ủy ban đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát tổng mức đầu tư, khả năng cân đối nguồn vốn và phương án triển khai, nhất là phần vốn dự kiến bố trí sau năm 2030.
Với dự án Bảo Hà - Lai Châu, Cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc sử dụng ngân sách Trung ương để bố trí toàn bộ vốn, giảm áp lực cân đối ngân sách cho tỉnh Lai Châu, tạo điều kiện để địa phương đầu tư các tuyến đường kết nối.
Đối với dự án Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, UBKTTC lưu ý khoảng 4.968 hộ gia đình bị ảnh hưởng, trong đó khoảng 920 hộ phải tái định cư tập trung; đề nghị bảo đảm điều kiện sống tại nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Riêng tuyến Quảng Ngãi - Kon Tum, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục tối ưu hướng tuyến để giảm diện tích rừng tự nhiên phải chuyển mục đích sử dụng, đặc biệt là rừng phòng hộ đầu nguồn.
Về cơ chế đặc biệt, UBKTTC đề nghị cân nhắc việc mở rộng chỉ định thầu, thực hiện đấu thầu theo quy định đối với các gói thầu đủ điều kiện cạnh tranh; chỉ áp dụng chỉ định thầu trong những trường hợp đặc biệt, thực sự cần thiết, bảo đảm công khai, minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước.
Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị xác định rõ phạm vi, điều kiện áp dụng các cơ chế đặc thù, tăng cường giám sát, phòng ngừa thất thoát, lãng phí trong quá trình triển khai dự án...
