- PV: Thưa Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, ông từng là sinh viên Khoa Địa lý - Địa chất của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, lý do nào khiến ông gắn bó với ngành Công an suốt cả sự nghiệp?

- Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: Tôi vào ngành Công an cũng từ một sự tình cờ. Năm 1979, sau khi tốt nghiệp Khóa 19 Khoa Địa lý - Địa chất Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, tôi được Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) tuyển vào Viện Khoa học hình sự, sau đó cử đi đào tạo giám định viên kỹ thuật hình sự tại Cộng hòa Dân chủ Đức.

Năm 1985, khi đang là cán bộ phòng hóa, Viện Khoa học hình sự, tôi được Bộ cử đi nghiên cứu sinh tiến sĩ luật học và tốt nghiệp tại Học viện Bộ Nội vụ Liên Xô, năm 1989. Về nước, tôi có thời gian dài công tác ở Cục Tham mưu, Tổng cục Cảnh sát nhân dân (CSND) và tham gia giảng dạy trong các trường CAND.

Tháng 6/2005, khi đang là Phó chánh Văn phòng Thường trực phòng, chống ma túy của Bộ Công an, tôi được điều động về giữ chức Phó Giám đốc, Phó Bí thư Đảng ủy Học viện CSND. Năm 2009, tôi được bổ nhiệm Giám đốc Học viện và làm tròn 2 nhiệm kỳ, đến tháng 10/2018 thì nghỉ quản lý...

- PV: Chúng tôi vẫn nhớ giai đoạn ông làm Giám đốc, Học viện CSND có những bước thay đổi rất lớn cả về cơ sở vật chất và chương trình đào tạo; có những nội dung sau này được thực hiện ở tất cả các trường CAND. Việc đổi mới đào tạo ngày đó xuất phát từ đâu?

- Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: Tôi luôn có một suy nghĩ là "hôm nay phải làm gì đó mới hơn ngày hôm qua". Quan điểm của tôi là muốn hiện đại hóa một ngành, một đơn vị thì phải bắt đầu từ nhà trường. Nhà trường chính là “máy cái” đào tạo ban đầu.

Lực lượng CSND có đặc thù là rất gần dân, đông quân và hợp tác quốc tế thuận lợi. Vì vậy, khi được giao nhiệm vụ Giám đốc Học viện CSND, tôi đã xin được 2 dự án lớn: Dự án đào tạo Cảnh sát giao thông trị giá 3 triệu USD do Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật bản (JICA) tài trợ (2009-2012) và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Hàn Quốc (KOICA) đầu tư cho Học viện dự án Thư viện điện tử trị giá 4 triệu USD (2012-2016); đến bây giờ đây vẫn là thư viện đại học thuộc loại hiện đại nhất Việt Nam.

Để sinh viên có cơ hội thực hành các môn học nghiệp vụ, tôi xin Vietnam Airlines một chiếc máy bay cũ về cho sinh viên thực hành chống khủng bố, bắt cóc con tin.

Ngày ấy, sinh viên Học viện CSND và các trường công an học 5 năm chỉ được bắn có 10 viên đạn. Trong khi 8 sinh viên tôi gửi đi đào tạo tại Học viện Cảnh sát Hoàng gia Thái Lan, các em được bắn tới 5.000 viên trong 4 năm, đến mức bịt mắt lại, ngoắt tay bắn ra sau, người kém nhất bắn vẫn trúng vòng 8 trên bia.

Tôi thiết lập hệ thống trường bắn mô phỏng điện tử. Sinh viên được thực hành bắn liên tục, thay đổi địa hình mô phỏng liên tục nên khi bắn đạn thật kết quả rất tốt... tóm lại là làm hết mức có thể để giúp sinh viên thực hành, làm sao các em ra trường không ngỡ ngàng với thực tiễn chiến đấu của lực lượng Công an nhân dân.

Học viện CSND là trường công an đầu tiên áp dụng quy định sinh viên năm thứ nhất, ngay kỳ đầu tiên phải huấn luyện điều lệnh, võ thuật 4 tháng trước khi học nghiệp vụ. Tôi mời giáo viên của Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động sang trực tiếp huấn luyện. Sau này, Bộ Công an thấy tốt nên đã nâng thành chương trình chung cho tất cả các trường CAND.

Về chuẩn đầu ra, sinh viên trước khi ra trường bắt buộc có các chứng chỉ về chính trị, về nghiệp vụ, về các kỹ năng mềm như ngoại ngữ, tin học, quan hệ công chúng, lái xe. 100% sinh viên Học viện CSND ra trường đều có giấy phép lái xe ô tô, không có chứng chỉ lái xe ô tô là không cho thi tốt nghiệp.

Sinh viên Học viện CSND ra trường phải có chứng chỉ bắn súng 8/10 điểm, chứng chỉ võ thuật ngang tiểu giáo viên võ thuật CAND. Riêng sinh viên cảnh sát hình sự phải có thêm chứng chỉ lái xe mô tô phân khối lớn; sinh viên cảnh sát kinh tế phải có chứng chỉ về quản trị tài chính - ngân hàng,...

Về đào tạo kỹ năng lãnh đạo, chỉ huy, tôi rất trăn trở khi thấy sinh viên Học viện CSND ra trường thiếu kỹ năng lãnh đạo, chỉ huy, lúng túng khi đứng trước hàng quân hô khẩu lệnh hay điều hành quản lý đơn vị.

Vì vậy, tôi đưa môn Kỹ năng lãnh đạo, chỉ huy (Leadership) thành môn học chuyên sâu và chuẩn đầu ra tại trường. Học viện CSND còn đi tiên phong trong công tác nghiên cứu khoa học. Hàng chục bộ sách lớn đã được biên soạn, xuất bản trong thời kỳ này...

- PV: Công an là nghề rất đặc thù bởi để đấu tranh với tội phạm, cán bộ công an ngoài giỏi pháp luật, nghiệp vụ sẽ còn phải hiểu biết nhiều lĩnh vực khác. Nghị quyết số 71-NQTW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cũng đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện đào tạo đại học. Theo ông, các trường CAND cần đổi mới thế nào để đáp ứng yêu cầu hiện nay?

- Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: Thế giới có 2 mô hình đào tạo công an: mô hình đào tạo nghề công an (Police Job) và mô hình đại học công an (Police University). Việt Nam đang tiến hành chủ yếu theo mô hình 2. Mô hình đào tạo này cần được tiếp tục duy trì và đổi mới.

Trong tình hình mới, các thế lực thù địch và tội phạm đã lợi dụng triệt để khoa học - công nghệ để chống phá Việt Nam, để gây án. Vì vậy, nếu vẫn giữ phương thức đào tạo cán bộ công an theo cách truyền thống hiện nay thì hiệu quả sẽ không cao.

Tôi đã phát biểu nhiều lần là tiến tới nên đổi mới cách tuyển sinh vào các trường đại học công an; trừ khu vực miền núi, vùng sâu vùng xa thì tuyển học sinh phổ thông để các cháu học xong về phục vụ bản làng, còn lại tập trung tuyển cử nhân các trường dân sự.

Hiện nay, khoảng 190 quốc gia trên thế giới, bao gồm cả Mỹ, Anh, Pháp, Nhật Bản áp dụng mô hình đào tạo nghề công an. Nghĩa là họ chỉ tuyển đầu vào là những người đã tốt nghiệp một trường dân sự.

Cần cảnh sát giao thông thì tuyển kỹ sư Đại học Giao thông - Vận tải. Cần cảnh sát phòng, chống tội phạm công nghệ cao thì tuyển kỹ sư công nghệ thông tin của Đại học Bách khoa, bởi muốn chống hacker thì trình độ tối thiểu phải bằng hoặc giỏi hơn hacker. Cần cảnh sát kinh tế thì tuyển người đã tốt nghiệp đại học kinh tế, tài chính, ngân hàng...

Vào trường công an, chỉ đào tạo lâu nhất là 2 năm nghiệp vụ, đúng nghĩa là học "nghề" công an, ra trường là làm việc được ngay các lĩnh vực chuyên sâu. Những năm gần đây, Bộ Công an đã tăng cường hướng đào tạo này. Tôi cho rằng phải tăng cường hơn nữa nếu muốn có một đội ngũ “Công an số”. Tư duy thời đại "Công an số" bắt buộc phải thay đổi như vậy.

- PV: Phải chăng, còn rất nhiều ý tưởng chưa thực hiện được khi làm Giám đốc Học viện CSND nên khi chuyển sang Đại học Quốc gia Hà Nội, ông tham gia quản lý Viện An ninh phi truyền thống, một lĩnh vực cũng rất gần với công tác công an?

- Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: Khi còn làm Giám đốc Học viện CSND, tôi đã nhìn thấy nguy cơ rất lớn từ các hiểm họa an ninh phi truyền thống. Năm 2016, tôi đã báo cáo với Bộ trưởng Bộ Công an Trần Đại Quang và đồng chí Tô Lâm, lúc đó là Thứ trưởng, để chủ trì các hội thảo, viết bộ sách về an ninh phi truyền thống.

Năm 2019, sau khi nghỉ quản lý Học viện CSND, được sự ủng hộ và tư vấn chiến lược của Bộ trưởng Bộ Công an Tô Lâm, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Phạm Minh Chính và Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Nguyễn Kim Sơn, chúng tôi đã thành lập Viện An ninh phi truyền thống thuộc Trường Quản trị và Kinh doanh (HSB). Đây là viện nghiên cứu, đào tạo đầu tiên tại Việt Nam về lĩnh vực này.

HSB và Viện An ninh phi truyền thống đi trên 3 trục: Quản trị, an ninh và công nghệ. Hiện, chúng tôi đào tạo từ bồi dưỡng ngắn hạn, cử nhân tới tiến sĩ. Bậc cử nhân, Trường và Viện đang đào tạo 2 chuyên ngành cử nhân chất lượng cao là Quản trị và An ninh, chuyên ngành An ninh mạng (đã tốt nghiệp được 2 khóa) và Quản trị An ninh phi truyền thống (đang đào tạo năm thứ hai).

Tiêu chuẩn đầu vào trường khá cao, các học viên phải qua phỏng vấn trực tiếp, test chỉ số IQ, thậm chí sơ tuyển ngoại hình, chiều cao, cân nặng tương tự các trường công an. Học viên phải giỏi tiếng Anh, đầu vào IELTS từ 6.0 trở lên vì học hoàn toàn bằng tiếng Anh.

HSB hiện là một trong 3 cơ sở giáo dục tại Việt Nam (cùng VinUni và BUV) được tổ chức QS xếp hạng chuẩn 5 sao quốc tế. Nhờ giỏi cả ngoại ngữ lẫn công nghệ và rất năng động, tỷ lệ sinh viên ra trường có việc làm đạt xấp xỉ 100%, thậm chí chưa tốt nghiệp đã có nơi nhận.

Về đào tạo sau đại học và đào tạo lãnh đạo, Viện chuyên đào tạo kỹ năng lãnh đạo cho các cán bộ cao cấp, các nhà quản trị khối kinh tế, quốc phòng, an ninh về quản trị quốc gia, quản trị địa phương, quản trị an ninh, quản trị an ninh phi truyền thống. Nhiều lãnh đạo chủ chốt của tập đoàn kinh tế, các cơ quan của Quân đội, Công an đã học ở đây.

HSB và Viện An ninh phi truyền thống là đơn vị tự chủ tài chính 100%. Nhờ uy tín và làm tốt hợp tác quốc tế mà trường đã tự đầu tư cơ sở vật chất khá hiện đại. Cơ quan Hợp tác Quốc tế Hàn Quốc đã đồng ý tài trợ cho chúng tôi phòng thực hành thao trường an ninh mạng trị giá 5 triệu USD. Viện đang phối hợp hợp tác với Liên bang Nga thông qua quỹ NFT để đào tạo an ninh mạng kết hợp công nghệ AI trên nền tảng đám mây (cloud).

Lĩnh vực thứ hai chúng tôi đang xúc tiến là xây dựng một phòng thí nghiệm hiện đại về an ninh môi trường và nguồn nước. Viện An ninh phi truyền thống hiện cũng hợp tác với nhiều tỉnh, thành phố, nhiều bộ, ngành để tư vấn chính sách cho địa phương phát triển kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, Viện có một nhóm chuyên gia chiến lược hoạt động đúng nghĩa là một “Think-tank” tư vấn chính sách cho Đảng, Chính phủ và Bộ Công an. Nhiều hiến kế của Viện đã được tiếp thu, rõ nhất là về cải cách hệ thống chính trị, cải cách và đột phá giáo dục, xây dựng các chính sách an ninh mới, trong đó có chính sách "4 an": An ninh, an sinh, an toàn, an dân.

Thực chất, tôi và các đồng nghiệp vẫn đang tiếp tục nghiên cứu sâu về khoa học an ninh, làm công tác công an ở môi trường dân sự.

- PV: Là chuyên gia đã được tham gia soạn thảo các Chiến lược An ninh Quốc gia của Việt Nam. Theo ông, trong bối cảnh tình hình thế giới đang thay đổi rất nhanh và khó lường như hiện nay, Việt Nam cần Chiến lược An ninh Quốc gia như thế nào?

- Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: Trong bối cảnh tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến đổi sâu sắc, yêu cầu về một Chiến lược An ninh Quốc gia mới, toàn diện là đòi hỏi tất yếu của thời đại.

Chiến lược An ninh Quốc gia đầu tiên của Việt Nam được ban hành vào năm 1998 do Bộ trưởng Bộ Công an Lê Minh Hương và Bộ Công an đề xuất. Ý tưởng phôi thai và nền móng ban đầu của chiến lược này thực chất xuất phát từ tư duy mang tính đột phá của đồng chí Bộ trưởng Bùi Thiện Ngộ từ những năm trước đó.

Năm 2019, trước những đòi hỏi mới của thực tiễn, theo đề xuất của Bộ trưởng Tô Lâm và Bộ Công an, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 51 về Chiến lược An ninh Quốc gia với nhiều điểm tiến bộ vượt bậc so với phiên bản năm 1998.

Trong Luật An ninh Quốc gia năm 2004, tư duy về an ninh chủ yếu tập trung vào 2 trụ cột truyền thống là an ninh chính trị (an ninh chế độ, bảo vệ sự vững bền của Đảng và Nhà nước) và an ninh quân sự (bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ), an ninh chủ động. Đến thời điểm này, những cốt lõi đó vẫn hoàn toàn đúng. Nhưng, khi giảng bài, chúng tôi thường tổng hợp có khoảng 30 loại hình thách thức an ninh phi truyền thống đang nổi lên với tác hại vô cùng lớn.

Tại Đại hội XIV của Đảng, tư duy chiến lược đã tiến thêm bước nữa với 2 điểm mới: An ninh toàn diện và An ninh của kiến tạo phát triển. Đồng chí Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang đã trình bày rõ các vấn đề này tại Đại hội XIV của Đảng và tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu Văn kiện Đại hội XIV.

Nghĩa là chúng ta phải đi trước, phòng ngừa từ sớm, từ xa, chủ động tạo không gian cho phát triển thay vì đi sau giải quyết hậu quả. Khái niệm "An ninh và Phát triển" đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang nhấn mạnh nhiều lần.

Mô hình phát triển bền vững của Liên hợp quốc chỉ gồm 3 yếu tố: Kinh tế - xã hội - môi trường. Mô hình phát triển của Việt Nam hiện nay được định hình bằng 5 yếu tố: Chính trị - kinh tế - xã hội - môi trường - an ninh. Sự bổ sung này được quốc tế đánh giá rất cao và chúng tôi đã có công bố quốc tế trên các tạp chí khoa học uy tín quốc tế.

Bên cạnh đó, quan niệm về an ninh hiện nay đã có một bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt sang khái niệm "An ninh quốc gia tổng thể". Tại Đại hội XIV của Đảng, đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “An ninh trong giai đoạn mới không chỉ là an ninh biên giới, lãnh thổ; mà còn là an ninh chế độ, an ninh văn hóa tư tưởng, an ninh kinh tế, an ninh tài chính, an ninh dữ liệu, an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực...

Vì vậy, phát triển bền vững và tự chủ chiến lược phải đặt trong tổng thể nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, từ cơ sở, từ nơi xuất phát”.

Sự thay đổi tư duy này xuất phát từ thực tế bùng nổ của khoảng 30 loại hình thách thức an ninh phi truyền thống có sức tàn phá vô cùng lớn. Bên cạnh đó, cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng ẩn chứa những mặt trái phức tạp.

Kẻ xấu đã lợi dụng công nghệ AI deepfake để giả giọng nói của các đồng chí lãnh đạo cấp cao nhằm đả phá công tác nhân sự, sắp xếp bộ máy của Đảng, gây hoang mang dư luận. Cùng với đó là những bài học từ vụ hacker tấn công làm tê liệt hệ thống mạng sân bay năm 2016, sự cố ô nhiễm môi trường biển Formosa và các vụ xung đột xã hội bị kích động từ vấn đề môi trường như tại Nhà máy nhiệt điện Vĩnh Tân 2 (Bình Thuận) năm 2015...

Nghị quyết số 51-NQ/TW do Bộ Chính trị ban hành ngày 5/9/2019 về Chiến lược Bảo vệ an ninh Quốc gia đánh dấu bước đột phá trong tư duy của Đảng về an ninh quốc gia khi mở rộng khái niệm an ninh quốc gia, đặt nền móng cho việc ứng phó với các thách thức trong tình hình mới; đặt con người làm trung tâm; bảo vệ tính mạng, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân.

Nghị quyết xác định xây dựng thế trận an ninh nhân dân vững chắc, dựa vào dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Phương châm "4 tại chỗ": Giải quyết các vụ việc phức tạp về an ninh quốc gia phải từ cơ sở với phương châm: Chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Nghị quyết cũng xác định xây dựng lực lượng Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, tuyệt đối trung thành với Đảng và Nhân dân.

Trong nhiều cuộc hội thảo, tôi đã phát biểu rằng để hiện thực hóa tư duy này, cần đổi mới bộ máy tổ chức ngành Công an mang tính chiến lược nhằm xây dựng một "Thế trận an ninh liên hoàn" vững chắc từ ngoài biên giới quốc gia, tại biên giới quốc gia, trong nội địa, trên biển, trên không và trên không gian mạng.

Bộ máy Công an nhân dân cần tiếp tục tinh, gọn, mạnh theo phương châm “Bộ tinh, tỉnh toàn diện, xã vững mạnh, bám cơ sở”. Tuy nhiên, tình hình mới cần nghiên cứu thành lập các lực lượng mới như cảnh sát du lịch ở các địa bàn du lịch trọng điểm; phân tách rõ mô hình cảnh sát đô thị và cảnh sát nông thôn để quản lý chuyên sâu; thành lập lực lượng Vệ binh Quốc gia trực thuộc Bộ Công an trên cơ sở cảnh sát cơ động hiện nay và tăng cường lực lượng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ để ứng phó với tình trạng khẩn cấp và thiên tai...

- PV: 2 năm qua, Bộ Chính trị đã ban hành nhiều nghị quyết chuyên đề. Dưới góc độ của một chuyên gia khoa học an ninh, ông nhìn nhận thế nào về việc này?

- Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: Tôi rất kỳ vọng vào hệ thống các nghị quyết chuyên sâu mà Bộ Chính trị ban hành trong khoảng 2 năm trở lại đây, từ văn hóa, giáo dục, y tế, kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, an ninh năng lượng đến phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đất nước chúng ta đang bước vào một chương mới - giai đoạn của "kiến tạo phát triển". Vị thế, tiềm lực và uy tín quốc tế của Việt Nam hiện nay rõ ràng tốt hơn trước rất nhiều. Khi người dân đã vượt qua giai đoạn khó khăn về đói nghèo, cơm áo gạo tiền, thì họ bắt đầu phải lo đến những vấn đề khác, đó là nhu cầu bức thiết được đáp ứng về đời sống tinh thần, văn hóa, được sống trong một môi trường an toàn, an sinh tốt và công bằng xã hội.

Việc Bộ Chính trị ban hành đồng bộ các nghị quyết toàn diện vừa qua chính là câu trả lời mang tính chiến lược nhằm phục vụ mục tiêu quản trị quốc gia hiện đại. Dưới lăng kính an ninh phi truyền thống, 5 yếu tố: chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường và an ninh luôn có mối quan hệ gắn liền, tác động qua lại lẫn nhau.

Kinh tế mà thiếu ăn thiếu mặc thì không thể phát triển. Xã hội mà luôn xảy ra mâu thuẫn, tranh chấp, gây ra bất bình đẳng giàu nghèo thì chế độ không thể ổn định. Nếu các chính sách không tốt, để xảy ra khoảng cách giàu nghèo quá lớn, mâu thuẫn xã hội gay gắt hay suy thoái đạo đức, văn hóa, hủy hoại môi trường, thì tự khắc an ninh chính trị truyền thống sẽ bị đe dọa ngay lập tức.

Vì vậy, hệ thống chủ trương mới này của Đảng đang tạo ra sự phát triển đồng đều hơn giữa các vùng miền, kéo gần khoảng cách xã hội, làm cho đời sống nhân dân tốt lên, từ đó củng cố niềm tin tuyệt đối của nhân dân vào sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng. Dĩ nhiên, bất cứ một chính sách hay nghị quyết mới nào khi đi vào cuộc sống cũng luôn tồn tại hai mặt cơ hội và thách thức song hành.

Tuy nhiên, việc Đảng ta chủ động tư duy đột phá, thể chế hóa thành luật pháp và chính sách hành động nhịp nhàng, tích cực của Chính phủ, Bộ Công an và các bộ, ngành, các địa phương đang chứng minh một hướng đi hoàn toàn đúng đắn, bảo đảm giữ vững sự ổn định chiến lược và an ninh vững chắc của quốc gia trong tình hình mới.

- PV: Xin trân trọng cảm ơn Trung tướng!