Quan hệ lợi ích được che giấu qua nhiều tầng sở hữu, quan hệ tài chính
Ngày 6/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) đồng ý với sự cần thiết ban hành Luật Đấu thầu (sửa đổi) nhằm cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa quy trình đấu thầu, gắn trách nhiệm với chủ đầu tư, người đứng đầu.
Tuy nhiên, theo ông, đấu thầu là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực, thông thầu, gian lận. Thực tiễn cho thấy, các hành vi vi phạm pháp luật trong đấu thầu ngày càng có những phương thức, thủ đoạn tinh vi, phức tạp, không chỉ diễn ra trong quá trình lựa chọn nhà thầu mà có thể bắt đầu từ khâu lập dự án, xác định nhu cầu mua sắm, xây dựng giá gói thầu, lập hồ sơ mời thầu và kéo dài đến quá trình thực hiện hợp đồng.
"Tình trạng thông đồng, móc ngoặc giữa một số chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá và nhà thầu nhằm nâng khống giá, cài cắm các tiêu chí kỹ thuật riêng biệt, điều kiện năng lực, kinh nghiệm mang tính đặc thù để hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác. Có trường hợp các doanh nghiệp thỏa thuận trước về giá dự thầu, phân chia vai trò "quân xanh, quân đỏ", tạo ra những cuộc đấu thầu "có vẻ cạnh tranh" nhưng thực chất kết quả đã được dàn xếp từ trước", đại biểu dẫn thực tế.
Tinh vi hơn, một chủ thể có thể sử dụng nhiều doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc thông qua người đứng tên hộ để cùng tham gia đấu thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo. Quan hệ lợi ích giữa người có thẩm quyền quyết định lựa chọn nhà thầu với doanh nghiệp dự thầu cũng có thể được che giấu thông qua nhiều tầng sở hữu, quan hệ tài chính hoặc chủ sở hữu hưởng lợi thực tế.
Ngoài ra, trong môi trường đấu thầu điện tử, còn có nguy cơ giả mạo hồ sơ năng lực, kinh nghiệm, chứng nhận chất lượng, làm sai lệch dữ liệu và sử dụng công nghệ để thực hiện các hành vi gian lận...
Từ thực tiễn đó, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đề nghị tại khoản 3 Điều 14 bổ sung hành vi sử dụng các doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc cùng chủ sở hữu hưởng lợi để dàn xếp giá dự thầu, phân chia khả năng trúng thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu.
Đồng thời, bổ sung hành vi thông đồng giữa chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn và nhà thầu nhằm xây dựng, điều chỉnh hồ sơ mời thầu, tiêu chuẩn đánh giá, yêu cầu kỹ thuật riêng biệt, năng lực đặc thù để tạo lợi thế không chính đáng cho một hoặc một số nhà thầu.
Bên cạnh đó, đề nghị bổ sung quy định cấm che giấu xung đột lợi ích, trong đó làm rõ trách nhiệm kê khai quan hệ sở hữu, kiểm soát, lợi ích tài chính và chủ sở hữu hưởng lợi của các chủ thể có liên quan; bổ sung hành vi giả mạo, làm sai lệch dữ liệu điện tử, hồ sơ năng lực, kinh nghiệm trong hoạt động đấu thầu.
ĐBQH tỉnh Đồng Nai cũng đề nghị bổ sung một điều mới sau Điều 55 về phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật trong hoạt động đấu thầu, xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu, chủ đầu tư, bên mời thầu trong việc chủ động nhận diện, kiểm soát nguy cơ thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích ngay từ khâu chuẩn bị đấu thầu; thiết lập cơ chế tiếp nhận, kiểm tra, xác minh và xử lý kịp thời các dấu hiệu vi phạm; nghiêm cấm hành vi bao che, che giấu vi phạm, cản trở hoạt động kiểm tra, xác minh...
"Tiếp tục hoàn thiện Điều 18 và Điều 55, tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo trong phân tích, đánh giá rủi ro, phát hiện những dấu hiệu bất thường về giá, tỷ lệ chỉ định thầu, quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu và kết quả thực hiện hợp đồng. Các cảnh báo phải được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh khách quan, không được sử dụng làm căn cứ duy nhất để chứng minh hành vi vi phạm", đại biểu hiến kế.
Chỉ định thầu tràn lan có thể dẫn tới cơ chế "xin - cho", lợi ích nhóm
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) dẫn quy định tại Điều 19 dự thảo luật cho phép chỉ định thầu "các gói thầu khác" để đáp ứng tiến độ, chất lượng, hiệu quả, đồng thời đề nghị cần thay quy định mở này bằng nguyên tắc chỉ định thầu chỉ áp dụng cho trường hợp được liệt kê cụ thể. Quyết định chỉ định thầu phải công khai lý do, tiến độ cam kết và được đối chiếu với tiến độ thực hiện.
ĐBQH Lê Hoàng Anh (Gia Lai) dẫn số liệu, năm 2025, trong gần 300.000 gói thầu, cứ 5 gói thì gần 4 gói là chỉ định thầu, tỷ lệ 78,35%, tương đương 4,2% GDP; đấu thầu rộng rãi chỉ còn 12,25%. Trong khi đó, Liên minh châu Âu coi tỷ lệ trao thầu trực tiếp từ 10% đã là báo động đỏ.
Ông cho rằng, không nước nào cấm chỉ định thầu, nhưng ở đâu chỉ định thầu cũng bị "khóa" bằng luật, phải giải trình và phải công khai. Còn ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế "xin - cho", có chỗ cho lợi ích nhóm. Đại biểu nhấn mạnh quan điểm "cạnh tranh phải là gốc"; đồng thời đề nghị "đấu thầu rộng rãi là chủ yếu", chỉ định thầu theo danh mục quy định tại luật.
Dẫn chứng các vụ án lớn như Việt Á, AIC, đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng, luật không thiếu chế tài; cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu. "Một luật đấu thầu tốt không phải là luật "mở nhiều cửa nhất", mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của nhân dân được tiêu đúng", ông nhấn mạnh.
Phát biểu giải trình thêm, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu rõ, về các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, tinh thần là mở rộng nhiều hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư. Ngoài đấu thầu cạnh tranh, còn có đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu và nhiều hình thức khác. Theo bộ trưởng, phải có tiêu chuẩn, tiêu chí quy định và kiểm tra, giám sát công khai để lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư thực sự minh bạch, tránh việc lợi dụng chính sách.
Trước việc các đại biểu Quốc hội quan tâm về hiệu quả, chất lượng của công tác đấu thầu, đặc biệt tình trạng khá phổ biến là bỏ giá rất thấp, không quan tâm đến chất lượng và thời gian thực hiện, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho hay, dự thảo luật đã bổ sung việc tập trung đánh giá tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp cả tiêu chí kỹ thuật và tiêu chí giá, bảo đảm lựa chọn được nhà thầu có chất lượng tốt nhất.
Về quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, theo Bộ trưởng, sẽ đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo đúng tinh thần của Trung ương là phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát. Căn cứ vào điều kiện cụ thể, sẽ giao trách nhiệm cho người đứng đầu quyết định và chịu trách nhiệm để "làm sao sử dụng đồng tiền của nhân dân, của Nhà nước hiệu quả nhất".
