AI lấn sân sáng tạo âm nhạc?

Làm thế nào để thành tựu công nghệ này trở thành trợ thủ đắc lực thay vì triệt tiêu sáng tạo như lo lắng gần đây là điều được nhiều người quan tâm.

Làn sóng AI lan tỏa mạnh mẽ

Một điều bất ngờ ở thị trường nhạc Việt là trong danh sách 10 ca khúc được tìm kiếm nhiều nhất trong năm 2025 có tới 2 ca khúc liên quan tới AI đó là “Say một đời vì em” và “Mưa chiều”.

Trong đó, “Say một đời vì em” ban đầu được cho là sản phẩm của AI nhưng tới khi ca khúc nổi như cồn trên mạng và được một số ca sĩ cover lại, kéo theo một cuộc tranh luận liên quan tới bản quyền thì đến thời điểm này, Hương My Bông đang đứng tên là tác giả. Ca khúc còn lại là “Mưa chiều” (nhạc sĩ Anh Bằng) bất ngờ thu hút hàng triệu lượt view qua phần phối phí mới lạ mang phong cách rock và thể hiện của ca sĩ AI.

Không chỉ có vậy, số lượng các khúc do AI sáng tác, biểu diễn hoặc được thể hiện bởi ca sĩ AI ngày càng xuất hiện nhiều trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến.  Rõ ràng, trong bối cảnh ngành âm nhạc phát triển bậc nhất hiện nay thì tại Việt Nam, AI cũng đang trở thành làn sóng ngầm, lan tỏa mạnh mẽ đồng thời cũng kéo theo không ít vấn đề tranh luận với thị trường âm nhạc.

Dù chưa có thống kê chính thức quy mô lớn, nhưng theo ghi nhận từ báo cáo “Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam 2025 - 2026” của nhóm nghiên cứu thuộc Khoa Truyền thông và Thiết kế (Đại học RMIT Việt Nam) thì AI đang hiện diện rõ vừa ở vai trò “trợ lý đắc lực” lẫn “kẻ xâm lấn”. Ngoại trừ các nhạc sĩ thế hệ trước hay các nhà sản xuất không thành thạo về công nghệ hoặc kiên quyết không tận dụng thế mạnh của AI thì không ít nhà sản xuất trẻ đã và đang tận dụng AI để rút ngắn thời gian tạo bản demo.

Mặt khác, khán giả Việt cũng dần quen với các bản phối do AI thực hiện đang tràn lan trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến. Sự ra đời chính thức của các ca sĩ AI “made on Vietnam” ngày càng chuyên nghiệp hơn, có khả năng biểu diễn. Các chương trình âm nhạc thực tế cũng có thể đưa AI vào như một cấu phần thi đấu hoặc công cụ hỗ trợ thí sinh. Tuy nhiên, sự dễ dãi này có đang cổ xúy cho tư duy ăn xổi, khi các sản phẩm “mì ăn liền” do máy tạo ra khiến thị trường nhạc Việt vốn phát triển nhanh trong thời gian qua trở nên bề bộn và hạn chế nỗ lực định hình bản sắc riêng trong thời gian tới?

Theo PGS Nguyễn Văn Thăng Long, Trưởng nhóm nghiên cứu thì AI sở hữu ưu thế tuyệt đối về tốc độ và chi phí. Một bản hòa âm vốn đòi hỏi một nhạc sĩ và ê kíp chuyên nghiệp mất nhiều ngày, thậm chí cả tuần để mài giũa trong phòng thu, AI có thể “trả bài” chỉ trong vài phút với chi phí không đáng kể. Để trở thành ca sĩ, bên cạnh năng khiếu thì đa số mọi người phải học hành bài bản ở các cơ sở đào tạo chuyên nghiệp. Có những ca sĩ “tầm sư học đạo” cả chục năm mới có thể đạt tới một quãng giọng nào đó.

Trong khi với ca sĩ AI thì chỉ cần một câu lệnh. Vì thế ở thời điểm hiện tại, năng lực này biến AI trở thành kẻ thống trị trong các phân khúc âm nhạc chức năng như nhạc quảng cáo, chạy nền video ngắn, hay sáng tác các sản phẩm âm nhạc phái sinh như nhạc thiền hoặc nhạc lofi (viết tắt của “low fidelity”) - một thể loại nhạc trong đó có chứa các yếu tố không hoàn hảo trong quá trình ghi âm và trình diễn - nơi tính ứng dụng và tốc độ sản xuất được đặt cao hơn nghệ thuật.

Ngoài ra, trên thực tế, ngoài việc thích thần tượng và nghe các ca khúc quen thuộc, khán giả cũng có xu hướng nghe thêm các bài hát mới, hoặc cách phối lại theo phong cách lạ. Điều này là lợi thế của AI và đẩy các nghệ sĩ vào cuộc cạnh tranh về thời gian và sự chú ý của khán giả với hàng triệu bài hát AI trên bảng xếp hạng phát trực tiếp.

Tuy nhiên, khi bước sang lĩnh vực nghệ thuật đích thực, AI lộ rõ điểm yếu quan trọng: sự thiếu hụt của trải nghiệm sống để cảm thụ và thổi hồn vào bài hát. Bởi theo các chuyên gia công nghệ, về bản chất, AI hoạt động dựa trên xác suất thống kê bằng cách phân tích hàng triệu dữ liệu trong quá khứ để sáng tác.

Quá trình này hoàn toàn là sự mô phỏng, không phải tiếng lòng của các nhạc sĩ, nghệ sĩ. Khán giả bị cuốn hút không chỉ bởi giai điệu đẹp, ca từ ý nghĩa mà còn bởi tình cảm, trải nghiệm của nghệ sĩ trong từng câu hát. Đó là sự giao thoa giữa ký ức của nhạc sĩ, ca sĩ và sự đồng cảm của người nghe - điều mà kết quả của một thuật toán ngẫu nhiên khó có thể tạo được.

Không thể thay thế dấu ấn sáng tạo cá nhân

Trong báo cáo của nhóm nghiên cứu thuộc Đại học RMIT Việt Nam đưa ra thông tin mới nhất từ Market.us (một công ty nghiên cứu các lĩnh vực thị trường, công nghệ) và Goldman Sachs (Ngân hàng đầu tư đa quốc gia ở Hoa Kỳ). Thị trường âm nhạc toàn cầu có liên quan tới việc ứng dụng AI được định giá khoảng 6,65 tỉ USD vào năm 2025 và dự kiến sẽ tăng gấp 10 lần trong thập kỷ tới.

Sự xuất hiện của các công cụ tạo nhạc như Suno và Udio đã hiện thực hóa việc sáng tác một bài hát hoàn chỉnh với đầy đủ lời, hòa âm và giọng hát trong vài phút chỉ với một số câu lệnh đơn giản. Deezer - một nền tảng nghe nhạc trực tuyến nổi bật với kho âm nhạc khổng lồ - ước tính có tới hơn 50.000 bản nhạc do AI tạo ra được tải lên các nền tảng phát trực tuyến mỗi ngày, gây áp lực lên hệ thống phân phối. Đặc biệt hơn, khoảng 60% nhạc sĩ đã bắt đầu sử dụng AI trong quá trình làm việc, chủ yếu cho các công việc hỗ trợ như xử lý âm thanh, tách beat hoặc lên ý tưởng.

AI trong âm nhạc không phải là một trào lưu nhất thời mà là một bước tiến tất yếu của công nghệ. Chúng ta có thể dùng AI để tôn vinh bản sắc và đưa nhạc Việt ra thế giới nhanh hơn hay để nó nhấn chìm thị trường trong những giai điệu vô hồn phụ thuộc vào chính những người làm nghề. Với nghệ sĩ, thay vì bài xích, cần định vị AI là một công cụ hỗ trợ cho việc sản xuất âm nhạc. Xu hướng dùng AI để tăng năng suất trong việc tạo beat nghe thử, lọc tạp âm hay lên ý tưởng lời bài hát cũng đã được áp dụng nhiều trên thế giới.

Nhiều nhạc sĩ trẻ của Việt Nam cũng cho biết đã sử dụng AI trong quá trình thực hiện sản phẩm âm nhạc. Điều này giúp nghệ sĩ giải phóng sức lao động để tập trung vào phần cốt lõi trong việc lên ý tưởng, cảm thụ bài hát mới, thứ mà máy móc không thể thay thế. Ngoài ra, có thể sử dụng AI là công cụ để phân tích dữ liệu người hâm mộ, xu hướng âm nhạc và nền tảng phát nhạc. Từ đó, nghệ sĩ có thể thiết kế các hoạt động âm nhạc, tạo trải nghiệm phù hợp cho buổi diễn.

Cũng theo PGS Nguyễn Văn Thăng Long, AI không thể thay thế dấu ấn nghệ thuật của mỗi tác phẩm âm nhạc. Trong khi AI luôn hướng tới sự hoàn hảo về bài hát đóng khung thì chính nghệ sĩ lại tạo ra cái đẹp từ sự không hoàn hảo. Một khoảnh khắc lấy hơi vội vã, một giọng hát hơi khan đi vì xúc động, hay một cách ngắt nhịp lệch tone đầy ngẫu hứng của nghệ sĩ chính là những thứ tạo nên hồn cho tác phẩm. AI không thể sao chép được tư duy xử lý bài hát, vốn được hình thành từ phông văn hóa, trải nghiệm cá nhân và khoảnh khắc thăng hoa trên sân khấu.

Để thị trường âm nhạc văn minh, chuyên nghiệp, một yêu cầu đặt ra là sự minh bạch phải đến từ chính các cổng gác phân phối nội dung. Các nền tảng nên có chính sách bắt buộc gắn nhãn “AI - generated” (Tạo ra bởi AI) hoặc “AI - assisted” (Hỗ trợ bởi AI) cho các sản phẩm có sự can thiệp của máy móc. Việc dán nhãn là sự tôn trọng tối thiểu với khán giả.

Điều này đồng nghĩa với việc trả lại quyền lựa chọn tối thượng cho khán giả. Họ có toàn quyền quyết định việc mình muốn dành thời gian để thưởng thức sáng tạo của người nghệ sĩ hay giải trí nhanh với một giai điệu bắt tai từ thuật toán. Việc minh bạch cũng giúp cho các giá trị được định giá đúng. Nhưng để có được điều đó thì bản thân nghệ sĩ phải trung thực với chính mình.

Mặt khác, tại Việt Nam, một số ca sĩ, nhạc sĩ đã bắt đầu lên tiếng lo ngại về việc chất xám của mình bị “đánh cắp” để nuôi lớn các thuật toán. Nghệ sĩ vẫn là người chịu thiệt thòi khi giọng hát và phong cách của họ bị sao chép công khai để kinh doanh. Vừa qua, Quốc hội đã sửa đổi, bổ sung một số điều trong Luật Sở hữu trí tuệ nhưng vẫn cần hành lang pháp lý rõ ràng hơn để thực hiện hiệu quả.