Địa đạo Nam Hồng: Di tích có trở thành phế tích?

Nằm cách trung tâm Hà Nội không xa, địa đạo Nam Hồng (xã Nam Hồng, huyện Đông Anh, Hà Nội) mang dấu ấn một thời lịch sử hào hùng của quân và dân ta những năm kháng chiến chống Pháp. Trong số gần 11km địa đạo thì hiện nay chỉ còn sót lại hơn 200m đi qua một số nhà dân ở thôn Vệ. Nhưng, do chưa được quan tâm và bảo tồn kịp thời nên di tích lịch sử cấp quốc gia này đang xuống cấp trầm trọng.

Muốn xuống địa đạo phải... lật giường

Để mục sở thị địa đạo có một không hai này, chúng tôi đã tìm đến 2 cửa hầm, 2 điểm duy nhất còn sót lại dẫn lối vào địa đạo. Điều đặc biệt là 2 cửa hầm đều nằm trong nhà dân, trong đó có một cửa hầm nằm ngay... dưới gầm giường nhà bà Phạm Thị Lai, trú tại thôn Vệ.

Mỗi lần có khách đến tham quan hoặc có người đến tìm hiểu, UBND xã Nam Hồng lại thông báo trước để gia đình bà Lai chuẩn bị đón tiếp và lật... giường. Năm nay đã gần 90 tuổi nhưng mỗi khi có khách đến hỏi thăm, tham quan địa đạo bà lại hồ hởi đón tiếp. Chỉ phiền một nỗi vì cửa hầm nằm dưới gầm giường nên khi anh con trai ở nhà mới đủ sức cùng khách lật giường, mở nắp hầm. Bà Lai kể: “Năm 1961, sau khi được sự đồng ý của chính quyền xã Nam Hồng, gia đình tôi bắt tay vào xây dựng lại ngôi nhà mới của gia đình trên nền địa đạo cũ. Lối vào địa đạo được UBND xã Nam Hồng đầu tư trùng tu lại và nằm ngay dưới gầm giường nhà tôi”.

Đường vào khu di tích.
Đường vào khu di tích.

Lối vào địa đạo thứ hai bắt đầu từ ngôi nhà cấp 4 bỏ không từ nhiều năm nay của nhà ông Phạm Quang Dộc nên việc chui vào địa đạo dễ dàng hơn. Lật nắp hầm nặng trịch, chúng tôi bật đèn điện thoại cầm tay, leo xuống chiếc thang sắt cũ kỹ gắn sát vào vách địa đạo. Từ cửa địa đạo, một lối nhỏ chỉ đủ một người chui vào. Để qua được cửa hầm, chúng tôi gần như phải nằm nhoài xuống đất rồi nhích từng chút một mới có thể vào được bên trong.

Phía trong địa đạo rộng rãi và khá cao ráo khiến chúng tôi chỉ hơi khom người là có thể di chuyển. Hai bên đều được kè chắc chắn bằng bê tông cốt thép, trần uốn cong kiểu mái vòm. Quả thật, cách đây hơn 70 năm, những dân quân xã Nam Hồng đã tự tạo được một hệ thống địa đạo kiên cố bằng cuốc, bằng xẻng, bằng tay thật đáng khâm phục.

Để tìm hiểu lịch sử của địa đạo, chúng tôi tìm đến nhà ông Đoàn Văn Luân, người tham gia trực tiếp chỉ huy dân quân thôn Vệ đào hầm, góp phần làm nên địa đạo Nam Hồng nổi tiếng những năm chống Pháp. Ông Luân năm nay đã 97 tuổi nhưng vẫn còn minh mẫn. Ngày ấy, ông Luân là tổ trưởng dân quân, chỉ đạo các tổ đào hầm ngay tại thôn Vệ. 

Dưới gầm giường này là cửa hầm địa đạo.
Dưới gầm giường này là cửa hầm địa đạo.

Ông kể: “Sau khi được thành lập (4-1-1947), đội du kích xã Nam Hồng cùng thanh niên, nam nữ khỏe mạnh trong làng bắt đầu đào hệ thống giao thông hào sát lũy tre. Giao thông hào có chiều sâu hơn 1m và rộng từ 1,2m đến 1,4m. Chỉ sau 2-3 tháng, hệ thống giao thông hào, thành lũy kháng chiến đã chằng chịt khắp làng trên xóm dưới với chiều dài gần 11km. Du kích Nam Hồng phục kích quân địch bằng bẫy chông. Hàng trăm hố chông, mỗi hố dài 0,9m, rộng từ 0,6m đến 0,7m, sâu khoảng 1-1,2m. Mỗi hố có cắm từ 3 đến 9 hàng chông bằng tre hoặc bằng sắt rèn nhọn, có khi là cả bàn chông bằng đinh nhọn dài hơn 20cm. Để biến làng xã thành chiến địa bất khả xâm phạm, từ đầu năm 1947, quân dân Nam Hồng đã mở rộng hệ thống hầm bí mật bằng cách nối thông các hầm với nhau, tạo thành hệ thống giao thông bí mật, liên hoàn trong lòng đất.

Địa đạo Nam Hồng khác hẳn với các hệ thống địa đạo từng có tại Việt Nam. Đó là phần lớn địa đạo được đào, nối thông qua những ngôi nhà trong khắp các thôn, xóm. Theo tư liệu còn ghi lại, đoạn địa đạo đầu tiên được đào nằm ở khu dân cư xóm Phó, thôn Đoài, dài 200m. Địa đạo Nam Hồng được đào theo kiểu xương cá, có trục chính kết nối với các nhánh.

Ông Luân kể: “Khi ấy thanh niên, bộ đội đi chiến đấu hết, làng quê chỉ còn người già, phụ nữ, trẻ em. Bởi thế đội dân quân đào hầm, dựng hào, dựng chiến lũy toàn là các bà trên 40 tuổi. Chúng tôi chia thành 4 tổ, mỗi tổ 3-4 người. Người cuốc đất, người bốc đất, người kéo đất đổ lên ngay mặt đường. Khắp thôn làng đất rải đầy đường đi lối lại nên địch có đi qua cũng chẳng phát hiện được. Mỗi ngày một tổ phải đào được 10m hầm. Cứ đào đến lúc các tổ gặp nhau thì thôi. Vừa đào hầm, vừa sản xuất, vừa tham gia chiến đấu nên từ cuối năm 1949 đến giữa năm 1952, dân quân thôn Vệ mới đào xong đoạn hầm qua làng”.

 “Sẵn sàng di dời để bảo tồn di tích”

Năm 1996, địa đạo Nam Hồng được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, địa đạo Nam Hồng chỉ còn khoảng 200 mét địa đạo và hơn 100 mét hào giao thông, hơn 10 cửa hầm nay cũng chỉ còn lại 2 cửa. Từ đó đến nay, do chưa được quan tâm và bảo tồn đúng mức nên di tích đang ngày bị mai một và xuống cấp nghiêm trọng.

Bên trong địa đạo Nam Hồng đang bị xuống cấp
Bên trong địa đạo Nam Hồng đang bị xuống cấp

Năm 2000, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch cùng UBND Hà Nội đã đầu tư 1,2 tỉ đồng để khôi phục di tích lịch sử này. Tuy nhiên, việc đầu tư chưa đồng bộ nên một số hạng mục chưa được hoàn thiện, đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Nền hầm bị ẩm thấp, đọng nước khi mưa to, các hạng mục khác như hệ thống thoát nước, thông gió, chiếu sáng chưa được quan tâm nên khu di tích mang nhiều ý nghĩa lịch sử này đang dần trở thành phế tích. Đoạn hào và lũy chiến đấu um tùm cỏ mọc ngay sát ruộng rau của người dân. Nếu nhìn bằng mắt thường khó ai có thể hình dung nơi này đã ghi dấu một thời chiến đấu oai hùng chống thực dân Pháp của nhân dân Nam Hồng.

Năm 2010, TP Hà Nội đã khảo sát, lập dự án khôi phục địa đạo Nam Hồng giai đoạn 2. Theo đó sẽ giải tỏa một số gia đình nằm trên phạm vi địa đạo để bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử và phát triển du lịch. Tuy vậy, đã nhiều năm trôi qua nhưng dự án vẫn nằm trên giấy. Hầu hết địa đạo đã bị sập, hỏng không còn nguyên vẹn như ban đầu.

Ông Phạm Quang Dộc cho biết: “Khoảng 5-6 năm trở lại đây công trình địa đạo đã xuống cấp nhiều. Ngay cái nhà cấp 4 của tôi, trước là cửa hầm chính để đưa đi các nơi giờ cũng xuống cấp quá rồi. Ở dưới thì vẫn đi lại được nhưng trên mặt thì bẩn thỉu, nước ở trên rỉ xuống nên người dân chúng tôi rất mong muốn nếu Nhà nước chủ trương khôi phục lại thì chúng tôi rất ủng hộ”.

Người dân có nhà nằm trong khu di tích đều mong muốn được di dời.
Người dân có nhà nằm trong khu di tích đều mong muốn được di dời.

Việc cửa hầm địa đạo nằm trong nhà dân thực sự là một khó khăn. Đây cũng chính là một trở ngại nếu muốn phát triển du lịch bởi nó gây nên sự bất tiện. Nếu muốn xuống tham quan cửa hầm địa đạo tọa trong nhà bà Lai thì việc đầu tiên là phải dựng giường của gia đình bà ra một góc. Bà Lai cho biết: “Có những ngày gia đình tôi phải dựng giường tới 5-7 lần, hết đoàn này lại đến đoàn khác. Mặc dù cũng rất muốn tạo điều kiện và ủng hộ địa phương nhưng nếu sự việc này cứ lặp đi lặp lại thì thực sự rất mệt mỏi. Nhiều khi gia đình đang ngủ trưa cũng có người gõ cửa muốn vào xem địa đạo. Từ chối thì áy náy nhưng nói thật là cũng không thể đáp ứng được hết nguyện vọng của nhiều đoàn đến thăm”.

Khi được hỏi thì không chỉ gia đình bà Lai, gia đình ông Dộc mà nhiều gia đình khác có địa đạo chạy qua đều có chung một câu trả lời rằng: “Nếu Nhà nước đổi đất để khôi phục địa đạo, chúng tôi sẵn sàng di dời”. Đó là một lợi thế mà không phải địa phương nào cũng có được.

Ông Phan Thế Vinh, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Hồng cho biết: “Không chỉ lãnh đạo xã mà lãnh đạo huyện Đông Anh cũng rất quan tâm, trăn trở với địa đạo Nam Hồng và đưa vào danh sách một trong những công trình trọng tâm để cải tạo, tu bổ. Hy vọng trong khoảng vài năm nữa thì địa đạo sẽ được phục hồi hiện trạng như ban đầu và sẽ có thể khai thác phát triển du lịch và phát huy giá trị truyền thống. Mặc dù địa đạo Nam Hồng là một địa đạo được xây dựng sớm nhất cả nước nhưng lại ít người biết đến. Năm 2000, địa đạo Nam Hồng đã được phục dựng hơn 500 mét nhưng hiện tại vẫn chưa thể khai thác du lịch. Ngoài ra, nếu muốn bảo tồn được di tích thì cần có quỹ đất để đổi đất cho các hộ gia đình đang có địa đạo chạy dưới lòng nhà. Bởi nếu không làm được việc này thì phát triển du lịch sẽ khó khả thi”.

Trâm Anh

Các tin khác

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Quyết định từ Ban Tổ chức SEA Games 34 tại Malaysia về việc chốt 43 môn với 473 nội dung tranh huy chương đang tạo ra xáo trộn lớn với thể thao khu vực. Việc hàng loạt môn chủ lực như vật, đua thuyền, kickboxing, jujitsu và futsal nữ bị gạch tên khiến Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đứng trước nguy cơ mất hơn 20 HCV từ trước giờ xuất phát. Động thái này không chỉ đặt ra bài toán tái cơ cấu lực lượng khốc liệt mà còn buộc các nhà quản lý thể thao nước nhà phải tính toán lại chiến lược đầu tư cho chu kỳ mới.

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Lượng hóa dầu dư thừa từng giúp Trung Quốc giảm tác động từ cú sốc nguồn cung nay đang gần cạn, kéo theo sức ép tăng giá đối với nhựa, cao su, sơn và nhiều sản phẩm khác. Tuy nhiên, tình trạng dư thừa công suất khiến giới phân tích cho rằng áp lực này chỉ mang tính tạm thời.

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là “vùng trung gian” còn khá mờ nhạt nhưng có thể là “miền đất hứa” nhiều kỳ vọng của điện ảnh Việt. Không chỉ mang đến những bộ phim gần gũi, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả, “vùng trung gian” còn ít được chú ý này đóng vai trò quan trọng đối với việc thúc đẩy tính đa dạng và sáng tạo của điện ảnh Việt Nam.

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Từ phim ảnh, bảo tàng đến các hoạt động trải nghiệm lịch sử, quân tư trang góp phần tạo nên hình hài cụ thể của một giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, theo một số nhóm sưu tầm, từ những năm 1980-2000, nhiều kỷ vật chiến tranh của Việt Nam được người nước ngoài mua lại, khiến việc tìm kiếm hiện vật gốc không hề dễ dàng. Với mong muốn tái hiện lịch sử, cộng đồng phục dựng quân phục đang dần hình thành, đặt ra vấn đề về sự kết nối với các thiết chế văn hóa chính thống để phát triển bền vững.

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Xe điện vốn thông dụng và thuận lợi trong tầng lớp học sinh, sinh viên thời gian gần đây trở thành trào lưu chế, độ cho những cuộc tranh hùng từ mạng xã hội ra xa lộ. Những quái xế tuổi teen với các vụ “bão đêm” trở thành “quả bom nổ chậm” hãi hùng ngoài đường phố…

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Nắm được phí phải trả khá cao khi mua hóa đơn giá trị gia tăng (VAT) để phù phép cho hoạt động kinh doanh vật tư trôi nổi nên Lê Văn Hiền, sinh năm 1984, ngụ phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh đã biến mình thành kẻ đi bán hóa đơn để thu lợi. Với mối quan hệ từ nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, Hiền nhanh chóng móc nối với nhiều đối tượng nhờ đứng tên thành lập, thuê và mua nhiều công ty để xuất bán khống hàng trăm ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi lên đến gần 20 ngàn tỷ đồng, thu lợi bất chính số tiền lớn. Mặc dù che đậy rất kỹ, nhưng tất cả hoạt động phạm tội của đối tượng đã bị cơ quan Công an phát hiện và xử lý trước pháp luật.

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Phải đến sát thời điểm trái bóng lăn trong trận mở màn của đội tuyển Việt Nam vào ngày 26/9/2026, câu chuyện bản quyền truyền hình FIFA ASEAN Cup 2026 mới chính thức ngã ngũ sau những cuộc đấu trí nghẹt thở. Mức giá chào bán ban đầu lên tới 3 triệu USD đã vấp phải cái lắc đầu kiên quyết từ các nhà đài trong nước, buộc đối tác phân phối phải nhượng bộ hạ giá. Không còn cảnh mua bằng mọi giá hay nhờ cậy dòng tiền giải cứu, thị trường truyền hình Việt Nam đang xác lập một bước ngoặt tư duy: liên minh chia sẻ chi phí để hướng tới sự bền vững.

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Một tập phim ngắn AI chỉ dài vài phút, nhưng tình tiết liên tục bị bỏ lửng có thể giữ người xem từ tối đến gần sáng. Từ đoạn xem miễn phí trên mạng xã hội, họ được dẫn sang ứng dụng và trả tiền để biết kết cục. Khi phim được sản xuất hàng loạt và xuất hiện dày đặc trên dòng đề xuất, trách nhiệm bảo vệ khán giả phải được đặt ra với cả người làm phim, đơn vị phát hành và nền tảng phân phối.

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Tại cảng Nagoya những ngày trung tuần tháng 9/2026, Asiad 20 phô diễn diện mạo chưa từng có: không xây làng VĐV triệu đô, không để lại những khối bê tông bỏ hoang. Bằng tư duy tối ưu chi phí và tính toán thực dụng điển hình, người Nhật biến siêu du thuyền cùng tổ hợp nhà gỗ lắp ghép ven biển thành nơi lưu trú cho hàng ngàn VĐV châu Á.

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Từ những chiếc đèn lồng, con giống ngựa, voi từng hiện diện trong ký ức nhiều thế hệ, những người trẻ hôm nay đang tìm cách phục dựng, làm mới và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Họ không chỉ giữ lại một món đồ chơi, mà đang tìm cách nối lại một mạch văn hóa giữa quá khứ và hiện tại.

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Gián đoạn vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz đã đẩy giá khí đốt lên cao, khiến nhiều nền kinh tế chuyển một phần sản lượng điện từ khí sang than. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo nhu cầu than toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu nguồn cung khí chưa sớm phục hồi.

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Tranh cãi quanh những tác phẩm khai thác chất liệu lịch sử đặt ra câu hỏi về chủ thể quyền đối với tài sản trí tuệ. Khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu gọi tên tài sản trí tuệ gốc, việc xác định rõ các lớp quyền và chủ thể sở hữu càng trở nên cấp thiết.

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Trong những năm qua, xu hướng dùng chất liệu truyền thống trong những sáng tạo đương đại đang trở nên phổ biến. Những vở ballet “Dó”, “Đông Hồ”, xiếc “Làng tôi” hay mới đây là “Những lớp phù sa” đang cho thấy nỗ lực của các nghệ sĩ tìm về những chất liệu văn hóa truyền thống để kể những câu chuyện hôm nay. Nhưng giữa việc “đưa văn hóa lên sân khấu” và sự “sáng tạo từ văn hóa” vẫn là một khoảng cách. Bởi nếu truyền thống chỉ dừng lại ở những chiếc nón, cái nơm, tấm chiếu, câu hát dân gian hay bộ trang phục đẹp mắt, văn hóa rất dễ trở thành một thứ đạo cụ trang trí.

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Với mạng lưới giao thông thuận lợi di chuyển đến các trung tâm kinh tế lớn ở khu vực phía Nam, biên giới tỉnh Tây Ninh luôn là địa bàn mà các loại hình tội phạm thường nhắm đến để hoạt động, trong đó có vấn đề xuất, nhập cảnh trái phép. Nhằm đảm bảo an ninh trật tự trên toàn tuyến, đồng thời phát hiện, ngăn chặn sớm các đối tượng vi phạm, Phòng Quản lý xuất nhập cảnh đã phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ, Công an các xã, Bộ đội Biên phòng, triển khai cao điểm phòng, chống tội phạm…

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Các thầy bà tự xưng là “người bề trên”, có khả năng biết trước kết quả xổ số, lô đề, đánh vào niềm tin tâm linh, ham trúng số, muốn làm giàu của nhiều người. Bằng chiêu thức gửi “lộc” chỉ vài chục ngàn đến vài trăm ngàn, khi tâm lý người tham gia không muốn đòi lại hoặc không dám đòi nên các nhóm đối tượng này mặc sức hưởng lợi từ hàng ngàn nạn nhân…

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Bước vào những ngày đầu tháng 9/2026, chiến dịch chuẩn bị cho Asiad 20 tại Aichi - Nagoya (Nhật Bản) của Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đã chính thức bước sang giai đoạn hoàn tất các khâu then chốt cuối cùng. Với quyết định thành lập quy tụ 498 thành viên tranh tài ở 29 môn thi đấu, thể thao nước nhà đang thể hiện quyết tâm cao độ nhằm hiện thực hóa mục tiêu đoạt từ 4 đến 6 HCV. Từ các chuyến tập huấn nước ngoài của những đội tuyển mũi nhọn, các gói thưởng kỷ lục được kích hoạt, cho đến công tác hậu cần và y tế, tất cả đã sẵn sàng trước giờ xuất trận.

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Giữa hàng loạt ứng dụng mời trải nghiệm miễn phí, người dùng có thể kích hoạt một ứng dụng chỉ sau vài thao tác. Tuy nhiên, khi thời hạn dùng thử kết thúc, hệ thống tự động chuyển sang trả phí, thậm chí thu tiền cả năm nếu khách hàng không kịp hủy.