Từ “hiện tượng mạng” đến thủ đoạn lợi dụng vấn đề tôn giáo trên không gian số

Bên cạnh những giá trị tích cực trong việc truyền bá các chuẩn mực đạo đức, nhân văn, thực tiễn thời gian qua cho thấy không ít hiện tượng tôn giáo bị một số đối tượng xấu lợi dụng phục vụ mục tiêu “diễn biến hòa bình”, gây nhiễu loạn thông tin, tác động tiêu cực đến nhận thức và niềm tin tôn giáo của quần chúng nhân dân.

Lợi dụng hiện tượng mạng để tạo “khủng hoảng truyền thông” về tôn giáo

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, không gian mạng đã trở thành một “diễn đàn xã hội” mới, nơi các hoạt động truyền bá giáo lý, sinh hoạt tôn giáo, kết nối cộng đồng tín đồ diễn ra ngày càng sôi động.

Với ưu thế vượt trội về khả năng truyền tải thông tin dung lượng lớn, tốc độ lan tỏa nhanh, phương thức thể hiện đa dạng, không bị giới hạn bởi không gian, thời gian và số lượng người tham gia, không gian mạng đã trở thành môi trường sinh hoạt tôn giáo mới. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này đã làm gia tăng nguy cơ phát sinh khủng hoảng truyền thông, trong đó các “hiện tượng tôn giáo lạ” đã nhanh chóng bị mạng xã hội khuếch đại, thổi phồng, thậm chí bị bóp méo thành vấn đề xã hội có tính chất phức tạp.

Điển hình như hiện tượng “Thích Minh Tuệ” thu hút sự quan tâm lớn của dư luận thời gian qua. Về bản chất, đây là một hình thức tu tập cá nhân theo hạnh khổ hạnh. Tuy nhiên, các youtube, facebooker đã cố tình xây dựng các tuyến nội dung đối lập một cách phiến diện, tạo ra cách nhìn méo mó theo hướng “tu thật – tu giả”.

Ban đầu, họ hoạt động chủ yếu với mục đích tìm kiếm khả năng thu nhập từ kinh doanh mạng xã hội nhưng những đối tượng chống đối chính trị đã nhanh chóng khai thác sự “hấp dẫn” hiện tượng này để công kích, hạ thấp uy tín của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Nhiều nội dung bị cắt ghép, suy diễn, thậm chí xuyên tạc nhằm kích động cảm xúc đám đông, làm nảy sinh tâm lý hoài nghi, chia rẽ trong cộng đồng tín đồ và quần chúng nhân dân và không quên bẻ lái, hướng mũi nhọn chống phá Đảng, Nhà nước gắn với công tác quản lý.

Tương tự, các thông tin liên quan đến vụ việc “xá lợi tóc Phật” từng bị lan truyền với tốc độ chóng mặt nhưng thiếu kiểm chứng, pha trộn giữa yếu tố tâm linh và xu hướng giật gân câu view. Một số đối tượng đã lợi dụng niềm tin tôn giáo của quần chúng để thổi phồng, thần bí hóa hiện tượng, thậm chí gán ghép các yếu tố mê tín dị đoan, qua đó gây hoang mang dư luận và làm sai lệch nhận thức về giáo lý Phật giáo chân chính. Hay những tranh luận xoay quanh “thuyết cúng dường” của một nhà sư trong giáo hội cũng bị khai thác theo hướng tiêu cực. Thời gian gần đây, các hiện tượng mới nổi như “Thích Nhuận Đạt” tiếp tục cho thấy xu hướng đáng lo ngại khi các “hiện tượng mạng” gắn với yếu tố tôn giáo rất dễ bị thao túng, dẫn dắt.

Từ những hiện tượng trên cho thấy, thay vì được tiếp cận dưới góc độ học thuật hoặc nội bộ giáo lý, nhiều nội dung đã bị cắt xén, giật tít, thổi phồng hoặc bị các đối tượng xấu lợi dụng “kịch bản hóa”, khuếch đại thành các câu chuyện gây tranh cãi, phục vụ mục đích thu hút tương tác, thậm chí xa hơn là định hướng dư luận theo chiều hướng tiêu cực, sai lệch. Hệ quả là hình thành những định kiến sai lệch, phiến diện về hoạt động tôn giáo, ảnh hưởng đến niềm tin của một bộ phận quần chúng.

Những vấn đề phức tạp ảnh hưởng đến an ninh, trật tự

Nhìn nhận một cách tổng thể, các hiện tượng nêu trên không phản ánh bản chất của đời sống tôn giáo ở Việt Nam mà chủ yếu là những biểu hiện cá biệt, mang tính đơn lẻ. Tuy nhiên, trong môi trường không gian mạng với đặc trưng lan truyền nhanh, khó kiểm chứng và dễ bị thao túng, các phần tử cơ hội chính trị đã triệt để lợi dụng để triển khai nhiều thủ đoạn tinh vi, có tính hệ thống.

Phổ biến và dễ nhận diện đó là thủ đoạn cắt ghép, bóp méo thông tin, cố tình loại bỏ bối cảnh, xuyên tạc nội dung nhằm tạo dựng các “tình huống giả định” gây sốc, kích thích sự tò mò và phản ứng cảm xúc của dư luận. Thông qua đó, các đối tượng từng bước dẫn dắt nhận thức theo quỹ đạo định sẵn. Tiếp đó là việc định hướng dư luận theo hướng cực đoan, tạo ra những đối lập giả tạo như “bậc chân tu”, “tu thật – tu giả” qua đó khoét sâu khác biệt, làm nảy sinh tâm lý nghi ngờ, chia rẽ trong nội bộ tôn giáo và giữa tôn giáo với xã hội.

Khác với các dạng thức khủng hoảng truyền thông trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa hay giải trí, khủng hoảng truyền thông tôn giáo mang những đặc trưng riêng biệt. Bởi vì, đây là loại hình khủng hoảng có tính nhạy cảm rất cao do gắn với “tính thiêng” của niềm tin tôn giáo. Vì vậy, khi niềm tin bị tổn thương, phản ứng xã hội thường không chỉ dừng lại ở tranh luận lý trí mà dễ kích hoạt những phản ứng cảm xúc mạnh mẽ, thậm chí cực đoan tôn giáo.

Nguy hiểm hơn, các đối tượng này thường sử dụng thủ đoạn “tát bùn sang ao”, đánh đồng hiện tượng cá biệt với bản chất của cả tổ chức tôn giáo, từ đó quy chụp, xuyên tạc đường lối, chính sách nhất quán của Đảng và Nhà nước về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Trên cơ sở đó, chúng tiếp tục chính trị hóa các vấn đề tôn giáo, gán ghép với các luận điệu sai trái như “vi phạm tự do tôn giáo”, “đàn áp tôn giáo”, nhằm kích động dư luận, tạo cớ can thiệp từ bên ngoài và gây sức ép trên trường quốc tế.

Hiện nay, trong bối cảnh công nghệ số phát triển, các thủ đoạn này ngày càng được nâng cấp với việc sử dụng mạng xã hội đa nền tảng, tài khoản ẩn danh, thậm chí ứng dụng công nghệ mới để gia tăng mức độ lan truyền và độ tin cậy giả tạo của thông tin sai lệch. Mặc dù các hoạt động trên chưa xâm hại trực tiếp đến an ninh, trật tự nhưng tiềm ẩn nhiều vấn đề phức tạp theo xu hướng lệch chuẩn, diễn biện trở thành biểu hiện điển hình của chiến lược “diễn biến hòa bình” trong điều kiện mới khi không gian mạng trở thành công cụ chủ yếu để tác động vào nhận thức, tâm lý và niềm tin xã hội, từ đó từng bước làm suy giảm niềm tin, gây mất ổn định từ bên trong.

Chủ động nhận diện, nâng cao “sức đề kháng” trước thông tin xấu độc trong bối cảnh truyền thông số

Trước những diễn biến ngày càng phức tạp của các “hiện tượng tôn giáo” trên không gian mạng, việc nhận diện đúng bản chất và nâng cao năng lực phòng ngừa, “miễn dịch” thông tin trong xã hội không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là giải pháp căn cơ, lâu dài trong bảo đảm an ninh trên lĩnh vực tôn giáo, an ninh mạng.

Các hiện tượng như Thích Minh Tuệ hay những tranh luận liên quan đến ông Thích Chân Quang đều xuất phát từ những yếu tố mang tính cá nhân hoặc nội bộ tôn giáo. Tuy nhiên, dưới tác động của truyền thông mạng xã hội, nơi thuật toán ưu tiên nội dung gây tranh cãi, giật gân, các hiện tượng này có thể bị khuếch đại, bóp méo theo hướng cực đoan tôn giáo. Đáng chú ý, các hiện tượng này tạo được sự hấp dẫn, theo dõi của nhóm những người trung niên, cao tuổi, không am hiểu sâu sắc về khoa học công nghệ, nên thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin. Chính họ đã vô tình trở thành “mắt xích” trong quá trình lan truyền thông tin sai lệch trên không gian mạng thời gian qua.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở việc đấu tranh phản bác mà phải chuyển mạnh sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, thông qua việc xây dựng “sức đề kháng thông tin” cho toàn xã hội. Trong đó các cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo, báo chí, truyền thông cần đổi mới tư duy truyền thông chính thống theo hướng nhanh nhạy, chủ động và dẫn dắt.

Thực tiễn cho thấy, trong nhiều trường hợp, sự chậm trễ trong cung cấp thông tin chính thức đã tạo ra “khoảng trống thông tin”, từ đó bị các nguồn tin không chính thống chiếm lĩnh. Do đó, cần tận dụng tối đa lợi thế của nền tảng số, đa dạng hóa hình thức truyền tải (video ngắn, đồ họa, mạng xã hội…) để tiếp cận công chúng một cách kịp thời, hiệu quả, phù hợp với xu hướng tiêu thụ thông tin hiện nay.

Bên cạnh đó, cần nâng cao năng lực “miễn dịch thông tin số” cho người dân, nhất là nhóm những người lớn tuổi trong bối cảnh tin giả, tin sai lệch ngày càng tinh vi. Không chỉ dừng ở việc tuyên truyền chung, cần chú trọng trang bị kỹ năng cụ thể như nhận diện dấu hiệu cắt ghép, kiểm tra nguồn tin, đối chiếu thông tin đa chiều, nhận biết các thủ đoạn “giật tít câu view” hoặc “dẫn dắt cảm xúc”. Đây là yếu tố then chốt giúp người dân không bị cuốn theo các làn sóng dư luận tiêu cực.

Ngoài ra, cần phát huy vai trò chủ thể của các tổ chức tôn giáo trong không gian số. Trong xu hướng hiện nay, nhiều tổ chức tôn giáo đã chủ động xây dựng kênh thông tin chính thức trên các nền tảng mạng xã hội. Đây là hướng đi cần tiếp tục được khuyến khích và nâng cao chất lượng, nhằm tạo ra nguồn thông tin chuẩn xác, kịp thời, góp phần định hướng dư luận ngay từ bên trong cộng đồng tín đồ.

Đối với các cơ quan quản lý nhà nước trên lĩnh vực viễn thông, cần kết hợp chặt chẽ giữa xây và chống trong quản lý không gian mạng. Bên cạnh việc lan tỏa thông tin tích cực, cần kiên quyết đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng tôn giáo để xuyên tạc, kích động, đặc biệt là các tài khoản ẩn danh, các kênh chuyên phát tán nội dung sai lệch có chủ đích. Đồng thời, xây dựng “hệ miễn dịch xã hội” trước thông tin xấu độc, trong đó mỗi người dân không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà còn là chủ thể tham gia sàng lọc, phản biện và lan tỏa thông tin đúng đắn. Khi mỗi cá nhân có đủ bản lĩnh và kỹ năng, các chiến dịch thao túng thông tin sẽ khó có thể đạt được hiệu quả như mong muốn.

Như vậy, trong bối cảnh truyền thông số hiện nay, cuộc đấu tranh với các thủ đoạn lợi dụng tôn giáo không còn diễn ra chủ yếu trên “không gian thực” mà đã chuyển mạnh sang “không gian nhận thức”. Do đó, nâng cao sức đề kháng trước thông tin xấu độc không chỉ là giải pháp tình thế mà là yêu cầu chiến lược, góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng, củng cố niềm tin xã hội và giữ vững ổn định chính trị, xã hội trong tình hình mới.