Tự do hay tự lo khi người trẻ quyết định rời công sở?

Xu hướng mới của người trẻ

8 giờ sáng, khi dòng người vẫn chen chúc trên những tuyến đường quen thuộc để kịp giờ chấm công, anh Nguyễn Đức Minh, 25 tuổi, sống tại phường Hoàng Mai, Hà Nội, mới bắt đầu ngày làm việc của mình. Trước đó hai năm, anh từng là nhân viên marketing cho một công ty thương mại điện tử, với lịch làm việc cố định từ 9 giờ sáng đến 6 giờ chiều, bảng KPI chi tiết theo từng tuần và những cuộc họp kéo dài gần như mỗi ngày.

Anh Minh quyết định nghỉ việc vào cuối năm 2024, sau một giai đoạn mà anh gọi là “bị bào mòn bởi sự lặp lại”. Không còn sếp trực tiếp, không còn lịch họp dày đặc, cũng không còn một văn phòng buộc phải xuất hiện, cuộc sống của anh Minh bước sang một nhịp khác. Chiếc laptop mở ra không phải để xác nhận sự có mặt, mà để lựa chọn hôm nay nhận dự án nào, làm bao nhiêu, và quan trọng hơn cả là có làm hay không.

Ở một khu chung cư cũ tại phường Thanh Xuân, Hà Nội, chị Trần Thu Lan, 27 tuổi, lại bắt đầu ngày mới theo một cách khác. Chị Lan từng làm thiết kế đồ họa cho một agency quảng cáo trong gần bốn năm. Công việc ổn định, thu nhập đều đặn, nhưng áp lực cao khiến chị quyết định nghỉ việc vào giữa năm 2025 để chuyển sang làm việc tự do toàn thời gian.

Những tháng đầu, chị Lan có thu nhập cao hơn hẳn thời còn đi làm công ty. Các dự án thiết kế logo, nhận diện thương hiệu và banner quảng cáo đến liên tục. Nhưng chỉ sau đó không lâu, nhịp công việc bắt đầu chững lại. Ba ngày liên tiếp, email gửi đi không có phản hồi. Một vài khách hàng cũ im lặng, những dự án từng mang lại nguồn thu chính bỗng dưng dừng lại. Không có sếp để gây áp lực, nhưng cũng không có ai để hỏi rằng tháng này liệu có đủ trang trải chi phí hay không.

Với anh Minh và nhiều người trẻ khác, đó là cảm giác của tự do, thứ mà công việc văn phòng truyền thống hiếm khi mang lại. Nhưng với chị Lan, tự do đôi khi lại là một khoảng trống không có điểm tựa.

Không còn là những quyết định mang tính thử nghiệm, làn sóng người trẻ rời bỏ công việc ổn định để theo đuổi làm việc tự do đang dần trở thành một lựa chọn có tính toán. Theo các khảo sát của Anphabe và Intage Vietnam, giai đoạn 2023-2025 có khoảng 53% lao động tri thức tại Việt Nam đã tham gia vào các hình thức công việc linh hoạt, cho thấy đây không còn là lựa chọn bên lề.

Ở quy mô rộng hơn, số liệu năm 2024 ước tính Việt Nam có trên 30 triệu lao động làm việc tự do, chiếm hơn 60% lực lượng lao động, phản ánh rõ mức độ lan rộng của xu hướng này.

Nhưng chính ở điểm đó, một nghịch lý âm thầm bắt đầu hình thành. Khi không còn ai kiểm soát cũng đồng nghĩa với việc không còn ai bảo đảm. Người làm việc tự do, hiểu một cách đơn giản là những cá nhân không thuộc biên chế của bất kỳ tổ chức nào. Họ hợp tác với nhiều khách hàng theo từng dự án, tự định giá công việc và tự chịu trách nhiệm cho toàn bộ quá trình làm việc. Nếu trong mô hình lao động truyền thống, rủi ro được chia sẻ bởi doanh nghiệp, thì trong mô hình này, mọi biến động từ dòng tiền, khách hàng đến khối lượng công việc đều dồn về một phía là cá nhân.

Điều đáng chú ý là hình thức này tại Việt Nam không còn gắn với hình ảnh làm thuê cho thị trường quốc tế như trước. Một thị trường nội địa đang hình thành rõ nét, nơi người trẻ khai thác chính nhu cầu trong nước như chạy quảng cáo cho các cửa hàng trực tuyến, sản xuất video cho nền tảng mạng xã hội, thiết kế bộ nhận diện cho startup, viết nội dung số hay quản lý fanpage. Công việc không còn nằm trong một văn phòng cố định, mà len lỏi vào từng ngóc ngách của nền kinh tế số.

Làm việc tự do vì thế không còn là lựa chọn ngoại biên. Nó đang trở thành một cấu phần ngày càng rõ rệt của thị trường lao động mới, nơi ranh giới giữa có việc và không có việc trở nên mờ hơn bao giờ hết.

Các dữ liệu tìm kiếm cũng cho thấy xu hướng này không hề cảm tính. Mức độ quan tâm đến từ khóa freelancer tại Việt Nam duy trì ở mức cao liên tục từ năm 2023 và đạt đỉnh sau Tết Nguyên đán 2024, thời điểm nhiều người bắt đầu nhìn lại công việc, thu nhập và cả những giới hạn của mô hình làm công ăn lương. Đây không chỉ là sự tò mò nhất thời, mà phản ánh một nhu cầu dịch chuyển có thật và đang tăng tốc.

Ở quy mô toàn cầu, xu hướng này còn rõ nét hơn. Trong bối cảnh hậu COVID-19 từ 2021 đến nay, một bộ phận lớn người trẻ không còn xem công việc toàn thời gian là lựa chọn duy nhất. Làm việc tự do xuất hiện như một phương án thay thế, thậm chí là một kế hoạch dự phòng trong bối cảnh thị trường lao động liên tục biến động.

Ở bề nổi, mô hình này mang dáng dấp của một giấc mơ hiện đại. Những bức ảnh làm việc bên ly cà phê, những chuyến đi dài ngày vẫn có thể mang theo công việc, hay cảm giác không bị ràng buộc bởi bất kỳ ai tạo nên một hình dung hấp dẫn về việc làm theo cách mình muốn và sống theo nhịp của riêng mình.

Sự linh hoạt về thời gian và không gian trở thành lực hút lớn nhất. Không còn những buổi sáng vội vã, không còn áp lực phải hiện diện đủ tám tiếng, người làm tự do có thể tự thiết kế lịch làm việc theo nhịp sinh hoạt cá nhân. Nhưng đổi lại, cũng không còn ai đảm bảo rằng ngày mai sẽ có việc để làm hay cuối tháng sẽ có một khoản thu nhập cố định.

Thu nhập vì thế vừa là động lực, vừa giống như một canh bạc. Không bị bó buộc bởi lương tháng, người làm việc tự do có thể nhận nhiều dự án cùng lúc, làm tốt thì thu nhập tăng rất nhanh, có thời điểm kiếm được nhiều hơn hẳn so với công việc trước đây.

Nhưng mọi thứ không phải lúc nào cũng đi lên. Chỉ cần công việc chững lại, dự án thưa dần, kế hoạch chi tiêu lập tức bị ảnh hưởng. Thu nhập không đều, có khi gần như không có. Có những tháng phải làm đến hai, ba giờ sáng để kịp tiến độ, nhưng cũng có những giai đoạn kéo dài, mở email không thấy việc mới, nhắn tin cho khách thì chỉ nhận lại trạng thái đã xem.

Cái áp lực của công việc này không ồn ào như KPI hay sếp thúc, nhưng lại âm ỉ và khó tránh hơn. Đó là cảm giác lúc nào cũng phải tự lo cho mình, tự đi tìm việc, tự giữ việc, và khi mọi thứ rơi xuống thì cũng chỉ có mình tự xoay xở. Trong thế giới đó, không ai trả lương cho sự ổn định. Không còn một khuôn khổ cố định để bám vào, nhưng cũng không có vùng an toàn nào thật sự tồn tại. Cuối cùng, mọi cơ hội hay rủi ro đều quay về một chỗ, chính là bản thân mỗi người.

Thu nhập bất định, rủi ro tự gánh

Những rủi ro của làm việc tự do không nằm trên lý thuyết, mà hiện diện rất rõ trong những câu chuyện cụ thể. Nguyễn Hải Nam, 26 tuổi, sống tại phường Hoàn Kiếm, Hà Nội, từng làm lập trình viên cho một công ty công nghệ trước khi chuyển sang làm việc tự do từ năm 2023. Những tháng đầu, Nam nhận được nhiều dự án phát triển website và ứng dụng nhỏ, thu nhập tăng nhanh so với công việc cũ. Tuy nhiên, chỉ sau vài tháng, nguồn việc bắt đầu gián đoạn. Có những dự án bị hủy giữa chừng, có khách hàng chậm thanh toán, thậm chí “biến mất” sau khi nhận sản phẩm.

“Có tháng kiếm được gấp đôi trước đây, nhưng cũng có tháng gần như không có thu nhập”, Nam chia sẻ. Không còn lương cố định, mỗi lần dòng tiền đứt quãng cũng đồng nghĩa với việc toàn bộ kế hoạch chi tiêu bị đảo lộn.

Trong khi đó, Lê Thùy Dương, 24 tuổi, sống tại quận Đống Đa, Hà Nội, làm thiết kế tự do sau khi nghỉ việc tại một công ty truyền thông. Dương từng nhận cùng lúc nhiều dự án thiết kế thương hiệu cho các cửa hàng nhỏ. Nhưng việc phụ thuộc vào khách hàng cá nhân khiến cô nhiều lần rơi vào tình huống bị ép giá hoặc chậm thanh toán. Dương kể: “Có dự án làm xong nhưng phải chờ cả tháng mới được trả tiền, thậm chí có khi không đòi được”. Với cô, rủi ro không nằm ở việc thiếu việc, mà ở việc không kiểm soát được dòng tiền.

Từ những câu chuyện này, một thực tế dần hiện ra. Rời khỏi môi trường doanh nghiệp không có nghĩa là rời khỏi áp lực, mà là chuyển sang một dạng áp lực khác, trực diện và khắc nghiệt hơn. Khi làm việc tự do, mỗi cá nhân không chỉ là người thực hiện công việc, mà còn phải kiêm luôn vai trò tìm kiếm khách hàng, thương lượng chi phí, quản lý hợp đồng, theo dõi tiến độ và thu hồi công nợ. Nói cách khác, họ phải tự vận hành chính mình như một “doanh nghiệp một người”.

Áp lực lớn nhất vì thế không nằm ở chuyên môn, mà ở sự bất ổn. Thu nhập không còn đều đặn theo tháng, mà phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng dự án và ngân sách của khách hàng. Có những giai đoạn công việc dồn dập đến mức quá tải nhưng cũng không hiếm những khoảng thời gian trống việc kéo dài.

Nói về vấn đề này, bà Thanh Nguyễn, chuyên gia tư vấn nhân sự và phát triển tổ chức cho rằng, làm việc tự do đồng nghĩa với việc người lao động phải tự quản lý toàn bộ quy trình công việc, từ tìm kiếm cơ hội đến đảm bảo kết quả cuối cùng. Khi đó, áp lực không còn được phân bổ trong một hệ thống, mà dồn trực tiếp lên từng cá nhân và kéo dài sang cả đời sống cá nhân.

Ở góc độ nghiên cứu, các phân tích về kinh tế Gig (công việc ngắn hạn) tại Việt Nam cũng chỉ ra một vấn đề mang tính cấu trúc. Trong đó, Thạc sĩ Nguyễn Thị Nguyệt, giảng viên, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế lao động cho rằng, mô hình này đặt ra nhiều thách thức về tính ổn định và an sinh khi người lao động không còn được bảo vệ bởi các cơ chế truyền thống như hợp đồng dài hạn, bảo hiểm hay thu nhập cố định.

Những phân tích này cũng lý giải vì sao nhiều người làm việc tự do không thất bại vì thiếu kỹ năng, mà vì không kịp thích nghi với việc phải tự vận hành chính mình như một hệ thống hoàn chỉnh. Tự do không tự sinh ra sự ổn định. Người làm việc tự do buộc phải tự thiết kế cho mình một hệ thống an toàn, từ tài chính, khách hàng đến kỹ năng.

Bên cạnh cơ hội linh hoạt, họ phải liên tục nâng cao năng lực để duy trì sức cạnh tranh trong một thị trường ngày càng đông đúc. Không có vị trí cố định, không có lộ trình thăng tiến sẵn có, mọi bước đi đều phụ thuộc vào khả năng tự định hướng.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển, làm việc tự do mở ra một lựa chọn nghề nghiệp mới cho người trẻ, nhưng đồng thời cũng đẩy họ vào một môi trường không có vùng đệm. Đây không phải là con đường dễ dàng, mà là một hành trình đòi hỏi mức độ chủ động và trách nhiệm cao hơn rất nhiều so với mô hình việc làm truyền thống.

Làm việc tự do, suy cho cùng, không phải là câu chuyện về tự do tuyệt đối. Đó là hành trình đánh đổi giữa sự linh hoạt và tính ổn định, giữa quyền tự quyết và áp lực tự thân. Và trong cuộc chơi này, thứ duy nhất đứng giữa mỗi cá nhân và rủi ro không phải là một tổ chức, mà là chính khả năng đứng vững của họ.