Quá trình đô thị hóa mở ra không gian phát triển mới cho Hà Nội, nhưng cũng đặt ra bài toán việc làm, thu nhập đối với những hộ nông dân bị thu hồi đất. Bảo đảm sinh kế lâu dài, tạo cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp và phát triển sản xuất bền vững đang trở thành yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển Thủ đô.
Đối với nhiều hộ nông dân, đất đai không đơn thuần là tài sản mà còn là tư liệu sản xuất, nguồn thu nhập và nền tảng sinh kế của cả gia đình. Vì vậy, khi đất sản xuất bị thu hồi để triển khai các dự án phát triển đô thị, hạ tầng, điều người dân quan tâm không chỉ là mức bồi thường mà còn là cuộc sống sẽ thay đổi như thế nào sau đó.
Chủ tịch Hội Nông dân xã Thư Lâm Phạm Đức Trọng cho biết, nhiều hộ sản xuất, kinh doanh giỏi đã đầu tư trang trại hiện đại, ứng dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, tạo việc làm và thu nhập ổn định. Tuy nhiên, một số trang trại nằm trong khu vực phải giải phóng mặt bằng.
Việc tìm địa điểm mới để xây dựng lại trang trại không dễ dàng, trong khi chi phí tháo dỡ, vận chuyển máy móc, chuồng trại và đầu tư xây dựng cơ sở mới rất lớn. Nếu quá trình di dời kéo dài, các hộ có nguy cơ gián đoạn sản xuất, mất thị trường tiêu thụ, ảnh hưởng trực tiếp đến việc làm và thu nhập của người lao động.
Từ thực tế đó, ông Phạm Đức Trọng kiến nghị thành phố chỉ đạo các sở, ngành phối hợp với địa phương rà soát nhu cầu của từng trang trại, xem xét bố trí địa điểm sản xuất phù hợp quy hoạch, yêu cầu về môi trường; đồng thời hỗ trợ các hộ tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để sớm khôi phục sản xuất.
Ở góc độ khác, đối với những hộ không còn điều kiện tiếp tục sản xuất nông nghiệp, việc chuyển đổi nghề nghiệp cũng không đơn giản. Lao động trung niên, lớn tuổi thường gặp nhiều trở ngại khi tìm kiếm công việc mới, nhất là khi chưa được đào tạo kỹ năng phù hợp với nhu cầu của thị trường.
Những vấn đề này cho thấy, thu hồi đất không thể chỉ được nhìn nhận dưới góc độ giải phóng mặt bằng và hoàn thành tiến độ dự án. Đằng sau mỗi diện tích đất được chuyển đổi là cuộc sống, công việc và thu nhập của những người dân cần được quan tâm.
Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh yêu cầu các cấp, ngành phải quan tâm đến đời sống người nông dân trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đô thị hóa. Khi triển khai các dự án phát triển, cần tính toán người dân sẽ làm nghề gì sau khi thu hồi đất, có nguồn thu nhập từ đâu, con em họ được đào tạo và có cơ hội việc làm như thế nào.
Đây là cách tiếp cận đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Theo đó, cùng với phương án bồi thường, hỗ trợ thu hồi đất, các địa phương phải đồng thời xây dựng kế hoạch chuyển đổi nghề nghiệp, đào tạo nghề, kết nối việc làm và ổn định đời sống lâu dài cho những hộ bị ảnh hưởng.
Đối với các hộ sản xuất, trang trại phải di dời, thành phố yêu cầu rà soát nhu cầu, hướng dẫn bố trí địa điểm phù hợp với quy hoạch và quy định về môi trường. Việc hỗ trợ không chỉ dừng ở khâu di chuyển mà cần hướng tới duy trì hoạt động sản xuất, bảo đảm việc làm và khả năng tiếp cận thị trường.
Đáng chú ý, công tác đào tạo nghề được định hướng gắn với nhu cầu tuyển dụng thực tế. Sở Nội vụ phối hợp với các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, Hội Nông dân và chính quyền địa phương tổ chức đào tạo, kết nối việc làm; trong đó, lao động trung niên, lao động lớn tuổi là những đối tượng cần được đặc biệt quan tâm.
Các địa phương cũng cần tính toán không gian phát triển thương mại, dịch vụ, đào tạo nghề và tạo việc làm tại chỗ khi quy hoạch các khu đô thị, khu công nghiệp. Cách làm này góp phần hạn chế tình trạng người dân mất đất sản xuất nhưng không tìm được việc làm phù hợp, phải rời quê hương để mưu sinh.
Để các giải pháp chuyển đổi sinh kế đi vào thực chất, nguồn lực hỗ trợ sản xuất và giải quyết việc làm có vai trò quan trọng. Theo thông tin từ Sở Nội vụ Hà Nội, trong năm 2026, thành phố đã bổ sung hơn 2.500 tỷ đồng cho Ngân hàng Chính sách xã hội nhằm hỗ trợ người dân phát triển sản xuất, giải quyết việc làm. Thành phố cũng triển khai hơn 200 phiên giao dịch việc làm, trong đó có 17 phiên tổ chức tại các xã, phường, tạo điều kiện kết nối người lao động với doanh nghiệp và cơ sở đào tạo nghề.
Cùng với đó, thành phố đặt yêu cầu đánh giá hiệu quả hoạt động của Quỹ Hỗ trợ nông dân, nghiên cứu bổ sung nguồn lực phù hợp, ưu tiên các mô hình sản xuất hiệu quả, hợp tác xã, ngành nghề nông thôn và những mô hình tạo việc làm, sinh kế bền vững.
Nguồn vốn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đưa đến đúng đối tượng, gắn với phương án sản xuất, kinh doanh khả thi và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Với những hộ phải chuyển đổi nghề, việc tiếp cận vốn cần đi cùng tư vấn, đào tạo kỹ năng và kết nối thị trường lao động.
Đây cũng là yêu cầu để chính sách hỗ trợ không dừng lại ở việc giải quyết khó khăn trước mắt mà giúp người dân từng bước tạo dựng nguồn thu nhập ổn định.
Không phải tất cả các hộ nông dân đều thuộc diện phải chuyển đổi nghề khi Hà Nội mở rộng không gian đô thị. Tại những khu vực còn lợi thế sản xuất nông nghiệp, việc tháo gỡ khó khăn về đất đai, hạ tầng và tổ chức sản xuất sẽ quyết định khả năng duy trì sinh kế của người dân.
Chủ tịch Hội Nông dân xã Hạ Bằng Nguyễn Thị Bích Vân cho biết, trên địa bàn vẫn còn diện tích đất trồng lúa sản xuất kém hiệu quả, thường xuyên ngập úng hoặc manh mún, xen kẹt. Trong khi đó, nhu cầu phát triển trang trại, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng hoa, cây cảnh và các mô hình nông nghiệp sinh thái của người dân khá lớn, nhưng việc tích tụ đất đai, thực hiện thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng đất còn gặp khó khăn.
Bà Vân kiến nghị thành phố hướng dẫn cụ thể việc tập trung đất đai, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp quy hoạch; đồng thời quan tâm nâng cấp hệ thống thủy lợi, đường giao thông và hạ tầng phục vụ sản xuất.
Trước thực tế này, thành phố giao Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp rà soát, hướng dẫn chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp; nghiên cứu giải pháp tích tụ, tập trung đất đai, hình thành các vùng sản xuất tập trung. Hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng và điện phục vụ sản xuất cũng cần được ưu tiên đầu tư.
Định hướng của Hà Nội là nâng cao giá trị kinh tế và hiệu quả sử dụng đất thông qua phát triển nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao, sản phẩm chất lượng cao. Đặc biệt, tổ chức sản xuất phải gắn với thị trường ngay từ đầu, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để hạn chế tình trạng được mùa nhưng khó tiêu thụ.
Đây là hướng đi quan trọng nhằm giúp người nông dân không chỉ duy trì sản xuất mà còn nâng cao giá trị trên từng diện tích đất, thích ứng với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đô thị hóa.
Trong quá trình phát triển, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu vừa mở rộng không gian đô thị, đầu tư hạ tầng hiện đại, vừa bảo tồn những giá trị văn hóa, cảnh quan và không gian sản xuất nông thôn. Mô hình “làng trong phố, phố trong làng” được đặt ra như một định hướng để hài hòa giữa phát triển đô thị với gìn giữ bản sắc truyền thống.
Tuy nhiên, để định hướng này trở thành hiện thực, những chính sách liên quan đến đất đai, việc làm, đào tạo nghề và hỗ trợ sản xuất cần được triển khai đồng bộ, gắn với đặc điểm của từng địa bàn và từng nhóm đối tượng.
Điều quan trọng là mỗi dự án phát triển không chỉ được đánh giá bằng quy mô đầu tư, tiến độ giải phóng mặt bằng hay diện tích đất được chuyển đổi, mà còn cần được nhìn nhận từ những thay đổi tích cực trong đời sống người dân.
Khi người nông dân có việc làm phù hợp, có khả năng duy trì sản xuất hoặc tìm được hướng sinh kế mới với thu nhập ổn định, quá trình đô thị hóa mới thực sự tạo ra những giá trị bền vững. Đó cũng là điều kiện để Hà Nội phát triển hiện đại nhưng không để những người dân gắn bó lâu đời với đất đai bị bỏ lại phía sau.
