Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được xem xét, cho ý kiến tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI đã đổi mới toàn diện tư duy quản lý. Trên cơ sở khoa học và tiệm cận với thông lệ quốc tế, dự thảo luật đã xây dựng một mục về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Ủy ban Codex).
Kiểm soát thực phẩm lưu thông trên thị trường.
Theo đó, phân tích nguy cơ là một quá trình bao gồm các hoạt động: Đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Việc đánh giá nguy cơ giúp xác định một cách độc lập, khách quan khả năng xảy ra của các mối nguy về an toàn thực phẩm. Kết quả phân tích nguy cơ sẽ là cơ sở để quyết định áp dụng hoặc điều chỉnh một trong các biện pháp quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) phù hợp theo từng thời kỳ.
Kết quả phân tích nguy cơ là cơ sở phòng ngừa, kiểm soát, ngăn ngừa, khắc phục sự cố mất ATTP; khi sự cố xảy ra thì thực hiện truy xuất nguồn gốc theo quy định của pháp luật.
Trước sự thay đổi của dự thảo Luật, nhiều doanh nghiệp lo ngại quy định mới sẽ làm gián đoạn chuỗi cung ứng, gây ùn tắc nghiêm trọng tại cửa khẩu dẫn đến các ảnh hưởng không mong muốn như chi phí tăng cao, suy giảm lưu lượng thương mại, kìm hãm đà tăng trưởng và đầu tư vào ngành chế biến thực phẩm của Việt Nam. Tuy nhiên, từ nền tảng cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra trên thị trường, quy định mới phù hợp hơn với thực tiễn, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu thông quan nhanh chóng, minh bạch nhưng vẫn bảo đảm an toàn cho sức khỏe người dân.
Dự thảo Luật quy định 3 phương thức kiểm tra nhà nước về ATTP nhập khẩu gồm: chặt, thông thường và giảm trên cơ sở kế thừa và giữ nguyên quy định tại Luật An toàn thực phẩm năm 2010. Biện pháp quản lý này sẽ chỉ tập trung vào các nhóm thực phẩm cần kiểm soát trong chuỗi cung ứng để tập trung quản lý, tránh dàn trải nguồn lực.
Tuy nhiên, để bảo đảm sức khỏe người dân và tránh ách tắc trong hoạt động nhập khẩu tại cửa khẩu, trên cơ sở hồ sơ chính sách Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã được Chính phủ thông qua tại Nghị quyết 184/NQ-CP, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và Dự thảo Nghị định quy định chi tiết Luật ATTP (sửa đổi) đã quy định việc kiểm tra nhà nước về ATTP nhập khẩu với nhiều nội dung phù hợp với thực tiễn, một số quy định tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.
Chẳng hạn, đối với phương thức thông thường, chỉ tiến hành lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định, lô hàng vẫn được thông quan mà không cần chờ kết quả thử nghiệm. Tuy nhiên, nếu kết quả thử nghiệm có chỉ tiêu không đạt yêu cầu an toàn thì sẽ tiến hành truy xuất, thu hồi và xử lý.
Đối với phương thức kiểm tra (chỉ kiểm tra hồ sơ), dự thảo Nghị định đã có các quy định thông thoáng hơn so với trường hợp quy định Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Cụ thể, khi chưa áp dụng kết quả kiểm tra nguy cơ, kế thừa 3 trường hợp kiểm tra giảm tại Nghị định số 15 (trong đó bao gồm sản phẩm sản xuất tại cơ sở áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000…) và bổ sung thêm 2 trường hợp kiểm tra giảm, gồm: Sản phẩm nông sản nguồn gốc thực vật được sản xuất từ cơ sở sản xuất ban đầu được cấp chứng nhận áp dụng một trong các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt: Global GAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA hoặc tương đương.
Có kết quả thử nghiệm cấp bởi tổ chức thử nghiệm đạt chuẩn ISO 17025 và phòng thử nghiệm được Việt Nam công nhận, thừa nhận tại nước xuất khẩu đối với lô hàng nhập khẩu.
Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ, áp dụng kiểm tra giảm đối với các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp và các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ cao nhưng có lịch sử tuân thủ tốt, đạt yêu cầu qua các lần nhập khẩu liên tiếp sẽ được chuyển sang áp dụng kiểm tra giảm.
Dự thảo Luật tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu thông quan nhanh chóng.
Đối với phương thức kiểm tra chặt, khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ thì kiểm tra chặt đối với 3 trường hợp tương tự Nghị định số 15.
Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ, thì kiểm tra chặt áp dụng đối với sản phẩm nguy cơ cao và được áp dụng cơ chế chuyển đổi sang phương thức kiểm tra thông thường, kiểm tra giảm nếu có lịch sử tuân thủ các lô hàng nhập khẩu đạt yêu cầu (theo nguyên tắc tại khoản 5 Điều 51 dự thảo Luật).
Đối với các trường hợp miễn kiểm tra, dự thảo kế thừa 9 trường hợp được miễn kiểm tra tại Điều 13 Nghị định số 15 (trong đó bao gồm nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất nội bộ, gia công hàng xuất khẩu không tiêu thụ nội địa, sản phẩm được cấp giấy tiếp nhận đăng ký công bố) và bổ sung thêm 3 trường hợp miễn kiểm tra gồm: Hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; hàng hóa thuộc danh mục hàng hoá mua bán, trao đổi của cư dân biên giới và trong định mức miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu để phục vụ cho sản xuất, tiêu dùng của cư dân biên giới (trừ trường hợp mua gom).
Cuối cùng là hàng hóa nhập khẩu phục vụ tiêu dùng cá nhân gửi qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh có trị giá hải quan được miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế; hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ; hàng hóa mua bán giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp chế xuất, doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.
“Sự đổi mới này giúp giảm chi phí tuân thủ cho cả xã hội, tạo sự chủ động cho các tổ chức, cá nhân trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, song cũng nâng cao trách nhiệm tự giác của các chủ thể trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm”, lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết.
Một trong những băn khoăn lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp là năng lực kiểm nghiệm trong nước có đáp ứng kịp thời yêu cầu thông quan nhanh chóng và lượng thực phẩm lưu thông tại cửa khẩu hàng ngày hay không. Thực tế từ số liệu cho thấy, hệ thống hạ tầng kiểm nghiệm hiện tại hoàn toàn đủ khả năng gánh vác trọng trách này.
Hiện nay, 3 ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Như vậy, với hệ thống hiện nay của 3 Bộ về cơ bản đáp ứng được năng lực để phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu.
Để nâng cao năng lực hệ thống tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về ATTP, Bộ Y tế đã ban hành quyết định về hoàn thiện việc quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trong đó, định hướng tập trung phát triển 2 Trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đặt tại Khánh Hòa và TP Hồ Chí Minh; đồng thời huy động các Trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực cùng tham gia thử nghiệm.
Đặc biệt, dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) đã bổ sung quy định nâng cao vai trò hệ thống tổ chức thử nghiệm của Nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu lưu thông trên thị trường để thực hiện thử nghiệm chỉ tiêu an toàn thực phẩm. Theo đó, UBND cấp tỉnh phải chủ động bố trí ngân sách nhà nước của địa phương để tăng cường lấy mẫu hậu kiểm. Nội dung này đã có trong chính sách của dự thảo Luật.
Ngoài ra, tầm nhìn đổi mới này còn được thể hiện rõ nét khi dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia hoạt động thử nghiệm về ATTP, trong đó bao gồm cả phục vụ quản lý nhà nước. Đây là đòn bẩy quan trọng đòi hỏi chính quyền các địa phương cần sớm ban hành các chính sách thu hút doanh nghiệp tư nhân đầu tư xây dựng phòng thử nghiệm tại địa bàn, tạo đột phá xã hội hóa nhằm cắt giảm chi phí tuân thủ và tối ưu hóa thời gian thông quan hàng hóa.
