Nhà biên kịch, tác giả và chuyên gia cấu trúc nội dung lừng danh Blake Snyder cho rằng: “Một trang bìa tốt là một trang bìa khiến bạn muốn mở ấn phẩm ra ngay lập tức, để khám phá xem có điều gì ẩn chứa bên trong”.
Báo chí Tây phương thiết kế xây dựng bìa trong cả năm trời với ê kíp ý tưởng, kỹ thuật riêng chứ không sử dụng người trong biên chế. Với Báo Công an nhân dân (CAND), việc thuê ngoài một đội làm bìa là không thực tế nên anh em trong báo tự mày mò, khó mấy cũng phải làm cho kỳ được. Với bìa báo số đặc biệt thì chỉ chuẩn bị không quá 2 tháng. Nhân dịp kỷ niệm 80 năm ra số báo đầu tiên, cũng nên điểm qua vài câu chuyện làm bìa báo đặc biệt những năm đầu thế kỷ 21.
Mỗi năm, Báo CAND có ít nhất 4 số báo đặc biệt là số Tết Nguyên đán, số kỷ niệm 30/4, số kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, số kỷ niệm Ngày truyền thống lực lượng CAND 19/8. Ngoài ra có các số đặc biệt khác dành cho những sự kiện quan trọng. Ước chừng, hơn 2 thập niên thì họa sĩ Lê Tâm cùng cộng sự đã thực hiện ngót 100 bìa báo CAND số đặc biệt.
Mặt bằng chung các báo chính luận khi làm bìa là đúng thứ nhất, đẹp thứ hai, chấp nhận khuôn thước khô khan. Với Báo CAND, mục tiêu của bìa phải đẹp, để toát lên tinh thần “Nhân văn - Tin cậy - Kịp thời” và gần đây là tinh thần “gần dân nhất” của phong trào thi đua “Ba Nhất”.
Với trọng trách thiết kế bìa báo CAND số đặc biệt, họa sĩ Lê Tâm và phóng viên Xuân Trường cùng bàn ý tưởng, chọn người mẫu, chế tác đạo cụ. Báo không có nhiếp ảnh gia chuyên trách việc này. Ê kíp làm bìa may mắn được một người bạn là nhiếp ảnh gia Nguyễn Long Hưng giúp nhiệt tình. Anh Hưng là bạn của họa sĩ Lê Tâm gần 30 năm nên mọi việc khó mấy về điều kiện và thời gian, anh cũng xắn tay vào. Mỗi chuyến đi chụp bìa, Long Hưng huy động nhiều thiết bị không khác mấy với đoàn làm phim.
Có lần, Phó Tổng Biên tập Trần Duy Hiển trao đổi đang mùa tam giác mạch, cần phải chụp ngay không hoa tàn. Họa sĩ Lê Tâm đang kẹt tại Hà Nội nhưng nhiếp ảnh gia Nguyễn Long Hưng sẵn sàng tình nguyện lên vùng cao “độc lập tác chiến”, chỉ cần Công an địa phương bố trí diễn viên luôn là được. Công an địa phương mời mấy cán bộ nữ rất đẹp nhưng chụp lên rồi lại thấy vẻ đẹp của các cô gần với văn công hơn là cán bộ, chiến sĩ.
Hưng đang lo thất bại thì trời lại thương. Một sĩ quan Cảnh sát khu vực người Mông xuất hiện. Anh có chiều cao lý tưởng là một mét tám, gương mặt “tuyệt đối điện ảnh”. Vậy là năm đó, báo có ảnh bìa là anh Công an đang trao đổi với cô gái Lô Lô trên cánh đồng tam giác mạch rực rỡ.
Cách làm của ê kíp tổ chức thực hiện bìa không khác mấy so với kiểu làm phim tài liệu phục dựng, dựa vào những hoạt động của cán bộ, chiến sĩ để thiết kế một bức ảnh biết tái hiện câu chuyện người thật, việc thật. Cách làm gần như làm phim tài liệu tái hiện (Reenactment Documentary).
Chọn người mẫu nữ chuyên nghiệp mặc sắc phục thì dễ nhất nhưng nếu là vẻ đẹp kiểu lộng lẫy thì lại chưa đạt yêu cầu của sự gần gũi. Chưa kể lý lịch của người mẫu cũng cần bảo đảm yêu cầu chính trị. Với đội làm bìa CAND thì người được chọn lên bìa phải có vẻ đẹp tự nhiên, không có sự can thiệp thẩm mỹ. Phóng viên Xuân Trường không chỉ giỏi chọn được mỹ nhân mà còn nắm rõ được lý lịch, thành tích học tập, công tác.
Đã lên bìa của báo ngành thì nhân vật thuận nhất là xuất thân từ ngành. Nổi bật trên bìa báo Xuân Mậu Tuất 2018, nữ Trung úy Cảnh sát Nguyễn Phương Loan là cán bộ giàu thành tích. Loan đoạt giải Ba cuộc thi Tài năng khoa học trẻ 2014, giải Nhất cuộc thi sinh viên viết chuyên đề khoa học, ra trường với tấm bằng thủ khoa. Từng lên bìa Báo CAND, có nữ học viên Học viện Cảnh sát nhân dân Nguyễn Bảo Ngọc đứng top 30 Hoa hậu Hoàn vũ 2017, top 15 Hoa hậu biển Việt Nam toàn cầu 2018, cũng là người đoạt giải Nhất sinh viên nghiên cứu khoa học năm 2018.
Một nữ học viên cùng trường là Đồng Hoàng Anh đã đăng quang Hoa khôi “Imiss Thăng Long 2018” (Hoa khôi sinh viên Hà Nội). Hoàng Anh có vẻ đẹp thanh tân thiện lành. Nói như ngôn ngữ dân nhiếp ảnh là ngắm gương mặt ấy người ta thấy cuộc đời này thật đáng sống. Thành tích học tập của Hoàng Anh cũng thuộc top đầu.
Theo đề xuất của phóng viên Xuân Trường, nhân vật lên bìa cũng có thể là một cán bộ có tâm thiện nguyện. Đại úy Trần Anh Tuấn, cán bộ Trường ĐH Phòng cháy chữa cháy, người luôn cần mẫn cùng đồng nghiệp ở Công an Hà Nội mang tiếng đàn giọng hát đến phục vụ cho bệnh nhân Viện Huyết học và truyền máu Trung ương, Viện K Tân Triều, tiếp thêm nghị lực giúp các bệnh nhân ung thư đang điều trị thêm lạc quan, yêu đời. Vậy là một ý tưởng bìa tái hiện buổi ca hát dành cho bệnh nhân của Tuấn và một số nữ cán bộ Công an Hà Nội được tiến hành.
Trang bìa số đặc biệt kỷ niệm ngày thành lập lực lượng CAND ánh lên sự vui tươi, bệnh nhân cao tuổi ngồi xe lăn vỗ tay hòa nhịp tiếng hát của Đại úy Tuấn và một số nữ cán bộ Công an Hà Nội. Việc chọn mời bệnh nhân nào vào hình do Hiển, một nữ bệnh nhân trẻ kết nối. Ánh mắt Hiển luôn ánh lên niềm vui cuộc sống. Thật buồn, sau đó Hiển đã mất vì căn bệnh K hiểm nghèo.
Chụp bìa không chỉ trong nội đô hay studio. Tốn thời gian và xăng xe nhất là đi khảo sát. Xuân Trường thông thạo địa hình nên luôn đánh chiếc xe bốn chỗ chở Lê Tâm đi khắp nơi, gần thì Đường Lâm, xa thì Mai Châu. Tới địa bàn ưng mắt, hai anh em vừa cuốc bộ trong xóm, ngoài vườn, vừa vươn cổ ngó nghiêng những khu vườn đẹp như mộng, vừa cảnh giác với những con chó mai phục sau hàng rào đang nhe nanh.
Chụp được một tấm ảnh đẹp cần hàng trăm cú bấm với các góc công phu. Nhưng muốn làm được phải do hậu cần chu đáo. Bìa báo Xuân Mậu Tuất 2018 cần chụp một cảnh cán bộ Công an cùng gói bánh chưng với đồng bào Mông, Xuân Trường phải chuẩn bị gạo, đỗ, thịt, lá dong, một số bánh phải gói sẵn. Riêng người Mông thì không người Kinh nào đóng thế được, phải tìm mẫu ảnh là người Mông thật. Gọi là chụp ảnh, nhưng lượng thiết bị máy móc, đèn đóm chất lên xe chẳng khác nào đoàn làm phim.
Chụp ở vùng cao cũng hay được nhân dân thương. Có lần chụp bìa Tết Tân Sửu 2021 ở bản Pà Cò, Hòa Bình cũ. Chưa tết nên muốn có một vườn đào bung nở thì phải đi sâu vào trong núi mới có. Lê Tâm nhờ quen biết trước nên được gia đình cô Sùng Y Dớ giúp đỡ. Mẹ của Y Dớ là bà Mùa Y Mái vào vai chính trên bìa. Bà Mái là nghệ nhân duy nhất giữ được nghề vẽ hoa văn sáp ong lên vải và nghề thuốc nam. Bà là nghệ nhân hiếm có nên hay được chính quyền thăm hỏi, tặng quà mỗi dịp lễ tết.
Một phần hậu cần của chuyến làm bìa này do Sùng Y Dớ và chồng là anh Phàng Văn Bua chuẩn bị. Y Dớ làm du lịch homestay rất giỏi, tháo vát, luôn tươi rói. Sáng sớm, Y Dớ gom đạo cụ gồm khung cửi, thổ cẩm lên chiếc ôtô Toyota Land Cruiser và cầm lái phóng lên vườn đào trên núi. Nếu thiếu sự giúp đỡ nhiệt tình của Y Dớ thì bìa báo Tết năm đó khó trọn vẹn.
Đạo cụ cũng phải đi trước tương lai, chờ hoa đào nở đúng mùa để chụp thì không kịp nữa. Ảnh phải chụp trước Tết Nguyên đán khoảng hai tháng nên phải làm giả cành đào. Để có được những bông hoa đào, nhìn xa và gần đều y như thật, họa sĩ Lê Tâm đã đặt một nghệ nhân ở xóm Hạ Hồi thể hiện. Những cánh hoa lụa mềm mong manh với khoảng cách 50 cm thì ai cũng nghĩ là hoa thật. Lê Tâm lên vườn Nhật Tân, mua cành đào về rồi hý hoáy gắn hoa cả đêm. Gói hoa một triệu đồng nhưng đáng tiền. Nhiều đồng nghiệp phải sờ nắn mới nhận ra là hoa lụa.
Cuối năm, người ta bắt đầu đếm ngược thì Lê Tâm cầm cành đào lụa đi về ga Hà Nội để chụp bìa Xuân Canh Tý 2020. Cành đào “nở sớm” này làm giật mình không ít bà con hàng phố. Thỉnh thoảng thấy một người bên vỉa hè sốt ruột thốt lên: chưa kịp làm gì đã tết rồi à?
Mọi kịch bản đều có thể gãy. Có lần chọn được cây cầu bên suối có hình dáng độc đáo ở Cao Bằng, nơi cán bộ thường đi vào bản. Ba anh em Tâm, Trường, Hưng vừa gói ghém đồ đạc, vừa ngóng thời tiết vì thông tin có nguy cơ mưa lũ kéo dài. Khi đội xác định ngày giờ, nhân sự lên Cao Bằng chụp thì anh em Cao Bằng báo cây cầu đó đã bị lũ cuốn trôi mất rồi. Ê kíp quyết định “Tây tiến” về Mai Châu để làm sao chụp trước khi mưa lớn tràn về.
Tuy đã nhờ anh em địa phương đánh dấu trước cho những bối cảnh đẹp, nhưng tới nơi thấy không phù hợp nên đành phải khảo sát cấp tốc chạy đua với cơn mưa. Dân báo có một thác nước thời 1970 từng vào phim “Đường về quê mẹ”, nhưng mùa mưa nên nó đục ngầu. Không sao, Công an về bản không đợi thời tiết đẹp. Hôm ấy những cơn mưa bắt đầu đe dọa, hai cô Công an Nguyễn Bảo Ngọc và Đồng Hoàng Anh phải trú mưa trong một lán đi nương.
Khi cơn mưa tạm ngưng là lúc diễn viên phải khẩn trương chiếm lĩnh điểm diễn, đeo gùi leo từng bậc đá theo sự hướng dẫn của “đạo diễn” Lê Tâm. Nhiếp ảnh gia Long Hưng đã căn sẵn góc, bấm như liên thanh. Cơn mưa sau ào tới, cả đoàn lại chạy nhanh về nơi trú ẩn. Cứ thế, mưa đến rồi đi ba bốn lần thì đoàn phải tranh thủ từng khe hẹp thời gian để hoàn thành mục tiêu.
Diễn viên nhiều khi chốt rồi mà kế hoạch vẫn vỡ. Đó là chuyện chụp bìa báo Xuân Kỷ Hợi 2019. Xuân vùng cao với đồng bào Mông, Dao, Lô Lô thì rực rỡ lắm, nhưng đã lên bìa rồi. Trưởng ban Thư ký tòa soạn Nghiêm Xuân Luận định hướng chụp cán bộ Công an thăm hỏi người dân miền xuôi, nhân vật ung dung tự tại kiểu trí thức xưa. Xuân Trường liên hệ mời được một cụ già râu dài như Thái Thượng Lão Quân.
Trong lúc tìm bối cảnh, hai anh em Trường, Tâm lượn xe máy khắp khu phố cũ, ngắm từng mái nhà cổ, biệt thự sân vườn. Rồi hai anh em mắt sáng lên khi gặp một cụ già râu trắng như cước đang đứng trước hiên. “Tổ lái” vòng lại ngắm cụ. Hai anh em nghĩ ra đủ thứ chuyện để trò chuyện với cụ, cốt để ngắm. Biết đâu có dịp lại mời. Thế rồi vỡ kế hoạch và phải mời cụ thật.
Chuyện là đùng một cái, sáng mai bấm máy thì tối hôm trước, cụ già “Thái Thượng Lão Quân” cáo ốm. Tối đó, 21h, hai anh em Tâm, Trường hội ý gấp. Rồi quyết liều một phen, đến nhà cụ già râu trắng như cước mới gặp lúc chiều. Lúc đó đã quá 21h. Biết mời thế nào để cụ không phật ý trước sự đường đột đây. Rồi hai anh em quyết định, cứ nói thật lòng, biết đâu cụ lại giúp.
Đèn nhà cụ vẫn sáng. Người mở cửa là cụ bà. Cụ bà từ chối, bảo ông ấy lên gác đi ngủ rồi, sang năm là 90 tuổi rồi, không đi được. Nguy cơ hoãn chụp có vẻ chắc chắn. Đang nghĩ ngợi thì nghe tiếng cụ ông vui vẻ đi vào. Cụ ông khoát tay bảo sức khỏe tôi tốt mà. Đi được.
Hai anh em gãi đầu gãi tai về lời đề nghị đường đột. Cụ bảo Công an cần là tôi giúp ngay. Tôi cũng là người được Công an khen thưởng đấy nhé. Có cả Kỷ niệm chương “Vì An ninh Tổ quốc”. Hóa ra cụ gắn bó với Công an bằng tài năng nhiếp ảnh. Khi ấy mới biết cụ là nhiếp ảnh gia nổi tiếng Quang Phùng.
Cụ Phùng cho xem các album bằng các cặp tài liệu xếp ngăn nắp. Bộ này là phóng sự ở Nam Mỹ, bộ kia là phóng sự ảnh về ma túy… Hỏi cụ làm sao có thể chụp các con nghiện ở những không gian rất nhạy cảm vậy? Cụ bảo tôi vẫn trò chuyện với họ. Đây là anh Nguyễn Văn A, đây là cô Lê Thị B… những người này đều đã qua đời năm xx… Mỗi bức ảnh là một bản hồ sơ và số phận con người.
Sáng hôm sau, đúng 7h sáng, Khi Trường lái xe đến đón thì cụ Quang Phùng đã mặc vest sẵn sàng. Tại làng cổ Đường Lâm, cụ Phùng không chỉ ăn ảnh mà còn hướng dẫn luôn cho những người mẫu khác tương tác với nhau thế nào cho tự nhiên. Họa sĩ Lê Tâm có cô con gái nhỏ 6 tuổi cũng cho đi chụp bìa để bức ảnh có sự kết nối các thế hệ. Bìa báo Tết năm đó được khen là rất dung dị, đáng yêu.
Trong thời đại chuyển đổi số, bìa báo CAND đặc biệt không chỉ cần những tấm ảnh đẹp mà còn cần những thiết kế mang tính công nghệ, phù hợp với tốc độ công nghệ của đất nước vươn mình. Bước đầu, các bìa báo số đặc biệt đã có những phong vị mới mang tinh thần năng động, những thiết kế giản lược hình ảnh, nhấn mạnh yếu tố đồ họa chữ, hòa nhập với đời sống số. Việc làm bìa đậm chất đồ họa cũng vừa hòa nhập xu hướng chung, vừa phát huy sự sáng tạo của họa sĩ, lại tiết kiệm đáng kể chi phí. Trong các hội báo xuân, có một số bìa của Báo CAND đã đạt giải cao. Thói quen làm thiết kế khuôn thước dần dần được thay thế bằng phong cách năng động, trẻ trung, hiện đại.
