Nghệ thuật Cải lương khơi dậy lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ

Tọa đàm quy tụ đông đảo các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nhà giáo cùng hàng trăm học sinh, sinh viên trên địa bàn TP Hồ Chí Minh. Tại đây, các khách mời, diễn giả, nghệ sĩ đã cùng phân tích, thảo luận sôi nổi về con đường đưa sân khấu truyền thống trở thành "người thầy" sống động trong việc giáo dục lịch sử và bồi đắp “căn cước văn hóa” cho thế hệ trẻ.

Âm nhạc - hạt nhân định danh và cấu trúc thể loại

Mở đầu buổi tọa đàm, các nhà nghiên cứu đã tập trung làm rõ bản chất cấu trúc và tính tổng hợp của sân khấu Cải lương. Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên nhấn mạnh, dù Cải lương là sản phẩm giao thoa giữa kịch bản, âm nhạc, biểu diễn và mỹ thuật sân khấu, thì âm nhạc – mà trung tâm là bài Vọng cổ cùng hệ thống bài bản Nhạc Tài tử – chính là hạt nhân quy định bản chất thể loại. Tiếng ca cất lên ở những điểm chốt cảm xúc không chỉ nâng tầm tâm lý nhân vật mà còn tạo ra sự kết nối thẩm mỹ mãnh liệt với khán giả.

Đồng quan điểm, Đạo diễn - TS. NSƯT Lê Nguyên Đạt khẳng định âm nhạc quy định cấu trúc kịch tính của Cải lương. Nơi nào kịch nói hay ngôn từ bất lực trước quy mô cảm xúc quá lớn, tiếng ca Vọng cổ sẽ bùng nổ để giải tỏa và chạm thấu trái tim người xem. Từ góc độ diễn xướng, NSND Mỹ Hằng và NSƯT Tuyết Thu chia sẻ, lời thoại chỉ là bước đệm "tích tụ năng lượng", còn nhịp đàn và làn hơi mới là điểm bùng nổ kịch tính, giúp người nghệ sĩ truyền tải trọn vẹn phần "hồn" của nhân vật lịch sử.

Bên cạnh âm nhạc, yếu tố mỹ thuật sân khấu cũng được Họa sĩ Trần Hồng Vân và Đạo diễn Huỳnh Tấn Phát phân tích như một ngôn ngữ thị giác giúp "thị giác hóa" và mã hóa không gian tâm lý. Sự kết hợp hài hòa giữa Thể – Thanh – Sắc tạo nên một hệ sinh thái nghệ thuật vừa mang tính tổng hợp, vừa cởi mở, đáp ứng tư duy thẩm mỹ của từng thời đại.

Giải mã ranh giới: Giữa "Chính sử" và "Giả tưởng nghệ thuật"

Một nội dung quan trọng được đặt ra tại chương trình là đổi mới phương thức bảo tồn và phát huy nghệ thuật Cải lương gắn với giáo dục, trải nghiệm và nhu cầu tiếp nhận của người trẻ. Việc đưa học sinh đến nhà hát, tạo điều kiện để các em trực tiếp thưởng thức, tìm hiểu âm nhạc, phục trang, đạo cụ, giao lưu với nghệ sĩ, tập hát, tập diễn và hóa thân vào nhân vật lịch sử được xác định là hướng tiếp cận góp phần đưa nghệ thuật truyền thống trở thành một phần sinh động trong môi trường giáo dục.

Vấn đề thu hút sự quan tâm đặc biệt của giáo viên và học sinh tại tọa đàm là ranh giới giữa dữ kiện lịch sử chính thống (Official History) và hư cấu nghệ thuật (Artistic License).

Đặt trước câu hỏi của các em học sinh về việc làm sao để không nhầm lẫn giữa lịch sử thật và chi tiết sáng tạo, Soạn giả - Thạc sĩ Phạm Văn Đằng cho biết nguyên tắc tối thượng của người viết tuồng lịch sử là "Tôn trọng sự thật lịch sử - Tự do về cảm xúc nghệ thuật". Lịch sử cung cấp bộ khung "xương thịt" với mốc thời gian, danh nhân và sự kiện bất biến; còn nghệ thuật thổi vào đó "linh hồn và hơi thở" thông qua tâm tư, tình cảm và những dằn xé nội tâm của tiền nhân.

Tiến sĩ Lê Hồng Phước và Tiến sĩ Võ Thị Yến làm rõ thêm: Sách giáo khoa giúp thế hệ trẻ biết lịch sử, còn Cải lương giúp các em cảm lịch sử và hiểu con người trong lịch sử. Nghệ thuật hư cấu không nhằm mục đích làm sai lệch bản chất chính sử mà để giải mã động cơ hành động, biến những con số khô khan thành số phận sống động, giúp khán giả thấu cảm sâu sắc.

Đại diện ngành giáo dục, Thạc sĩ Huỳnh Lê Như Trang, Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TP Hồ Chí Minh, nhận định: Các tác phẩm Cải lương lịch sử chính là cơ hội tuyệt vời để phát triển tư duy phản biện cho học sinh. Khi được hướng dẫn đối chiếu nội dung tác phẩm với sách giáo khoa, học sinh không chỉ tiếp nhận nghệ thuật bằng cảm xúc mà còn biết chủ động kiểm chứng thông tin, rèn luyện năng lực tự học và tiếp nhận tri thức đa chiều.

“Tái mã hóa” di sản: Chìa khóa chinh phục Gen Z

Thảo luận về tâm lý tiếp nhận của giới trẻ, các diễn giả thống nhất rằng thế hệ Gen Z không hề quay lưng với nghệ thuật truyền thống hay lịch sử dân tộc. Làn sóng tìm về cổ phục, hoa văn truyền thống thời gian qua cho thấy nhu cầu tự thân của giới trẻ trong việc tìm kiếm "mỏ neo bản sắc". Tuy nhiên, các em dễ quay lưng với những cách thể hiện lạc hậu, xơ cứng.

Để di sản tiếp tục sống, bài toán đặt ra cho các tác giả và đạo diễn chính là quá trình "Tái mã hóa" (Recode). Theo TS. Lê Nguyên Đạt và Soạn giả Phạm Văn Đằng, việc tái mã hóa hoàn toàn không phải là làm biến tính hay phá vỡ cốt lõi nghệ thuật truyền thống, mà là giữ vững "cái lõi" âm nhạc, hơi điệu và đạo lý nhân văn, đồng thời đổi mới nhịp điệu dàn dựng, ứng dụng công nghệ ánh sáng, mỹ thuật và ngôn ngữ biểu đạt hiện đại.

Biên tập viên Nguyễn Thanh Bình (Đài PT-TH TP Hồ Chí Minh) chia sẻ minh chứng từ thực tế: Thời gian gần đây, rất nhiều thí sinh trẻ tham gia cuộc thi Chuông vàng Vọng cổ hay các sân khấu xã hội hóa đều chủ động chọn các trích đoạn đề tài lịch sử. Điều này khẳng định xu hướng "phục cổ" hoàn toàn có thể trở thành dòng chảy tự nhiên nếu di sản được truyền tải bằng "ngôn ngữ của chính thế hệ trẻ".

Kết nối Sân khấu và Học đường

Không dừng lại ở các luận điểm lý thuyết, tọa đàm đã đi đến những đề xuất mang tính chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa Cải lương vào học đường một cách bền vững.

Nhà nghiên cứu - TS. Mai Mỹ Duyên, TS. Võ Thị Yến cùng các chuyên gia kiến nghị cần xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên và định kỳ giữa Sở Văn hóa & Thể thao, Sở Giáo dục & Đào tạo với các Nhà hát và cơ sở giáo dục. Cụ thể, đưa việc thưởng thức sân khấu Cải lương đề tài lịch sử thành một nội dung học tập ngoại khóa trải nghiệm. Mục tiêu đặt ra là mỗi học sinh, trong một học kỳ, có ít nhất một lần được đến sân khấu để xem biểu diễn trực tiếp, giao lưu với nghệ sĩ và trải nghiệm các nhạc cụ dân tộc…

Thông qua tọa đàm, chương trình khẳng định Cải lương không thay thế việc học và nghiên cứu lịch sử, mà có khả năng trở thành một kênh truyền tải giàu cảm xúc, góp phần đưa những sự kiện, nhân vật và giá trị lịch sử đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ; qua đó bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trân trọng, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.

Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn được trao đổi, chương trình hướng tới tăng cường sự phối hợp giữa ngành văn hóa, giáo dục, các nhà hát và cơ sở giáo dục, từng bước xây dựng các hoạt động trải nghiệm nghệ thuật phù hợp cho học sinh; góp phần hình thành công chúng trẻ, bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Cải lương trong đời sống đương đại.

Bằng sự đan xen giữa lý luận sâu sắc và cảm xúc thăng hoa qua trích đoạn vở Cải lương "Khúc tráng ca Thành Gia Định" kết thúc chương trình, buổi tọa đàm đã tái khẳng định: Cải lương không chỉ là di sản của quá khứ, mà là "mã văn hóa" sống động, tiếp tục đồng hành cùng thế hệ trẻ trên hành trình định hình bản sắc và nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc.

Trước đó, sáng cùng ngày, nhiều học sinh, sinh viên đến từ nhiều trường trên địa bàn TP Hồ Chí Minh đã được thưởng thức các hoạt cảnh, trích đoạn Cải lương về đề tài lịch sử. Những câu chuyện vốn nắm trong sách nay được tái hiện sinh động qua diễn xuất, lời ca, phục trang và đạo cụ sân khấu.

Không chỉ chăm chú xem các phần biểu diễn, không khí trở nên sôi nổi với phần giao lưu, đặt câu hỏi với soạn giả cải lương Phạm Văn Đằng, và trò chơi nhận diện các nhân vật lịch sử như Vua Quang Trung, Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực, Anh hùng liệt sĩ Lê Thị Riêng… qua phần hoá trang của các nghệ sĩ. Nhiều học sinh bày tỏ sự hào hứng khi lần đầu được tiếp cận lịch sử qua lăng kính nghệ thuật.

Thạc sĩ, soạn giả cải lương Phạm Văn Đằng, chuyên viên Nhà hát Nghệ thuật Cải lương Trần Hữu Trang nhận định, cải lương về đề tài lịch sử đang thực hiện song song hai nhiệm vụ: giáo dục lòng yêu nước và đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Cải lương không thay thế sách giáo khoa hay chính sử, nhưng có thể biến những bài học tưởng chừng khô khan thành trải nghiệm giàu cảm xúc. Khi lịch sử được nhìn thấy, lắng nghe và cảm nhận, kiến thức có cơ hội ở lại lâu hơn trong trí nhớ của học sinh.