Nghị quyết này thể hiện quyết tâm chính trị cao của Đảng ta trong việc đưa văn hóa thật sự trở thành nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Ngược dòng lịch sử, những năm 40 của thế kỷ XX, Cách mạng Việt Nam đứng trước tình thế vô cùng khó khăn và phải đương đầu với những thủ đoạn thâm độc “trói buộc văn hóa và giết chết văn hóa Việt Nam” của kẻ thù; một bộ phận tầng lớp trí thức tỏ ra chán nản, bi quan, thờ ơ thời cuộc, số khác hoang mang, mất phương hướng, thiếu ngọn đèn dẫn lối về tư tưởng. Thực tiễn đòi hỏi phải có một sự thay đổi mang tính đột phá, định hướng về tư tưởng văn hóa.
Trong bối cảnh ấy, Đảng ta và Bác Hồ nhận định đất nước cần phải có các tổ chức và đội ngũ cán bộ chuyên môn hoạt động về văn hóa, văn nghệ để gây dựng và thúc đẩy phong trào văn hóa tiến bộ, văn hóa cứu quốc nhằm chống lại văn hóa phong kiến bảo thủ, lạc hậu... Vì thế, Đề cương văn hóa Việt Nam ra đời, do chính Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo, công bố tháng 2/1943, trở thành văn kiện có tính cương lĩnh đầu tiên của Đảng về văn hóa, đề cập toàn diện và sâu sắc những vấn đề có tính chất nền tảng về nguyên tắc, phương châm, phương hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Những giá trị cốt lõi của Đề cương Văn hóa Việt Nam đã được Đảng ta không ngừng kế thừa, vận dụng và phát triển để từng bước hoàn thiện tư duy lý luận và nâng cao năng lực lãnh đạo, chỉ đạo thực tiễn ở lĩnh vực văn hóa. Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991), Đảng chủ trương xây dựng nền văn hóa mới, tạo đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú, đa dạng, có nội dung nhân đạo, dân chủ, tiến bộ, khẳng định và biểu dương những giá trị chân, thiện, mỹ theo quan điểm tiến bộ, phê phán những cái lỗi thời thấp kém.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (7/1998) là một điểm nhấn quan trọng khi nêu ra các quan điểm cơ bản chỉ đạo để xây dựng và phát triển nền văn hóa trong thời kỳ mới: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam; Xây dựng và phát triển nền văn hóa là sự nghiệp của toàn dân, do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng; Văn hóa là một mặt trận, xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng.
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) tiếp tục nhấn mạnh định hướng lớn phát triển văn hóa Việt Nam là: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”.
Đại hội lần thứ XI, Đảng ta khẳng định một bước tiến về nhận thức đối với văn hóa khi xác định nền văn hóa mới của Việt Nam là nền văn hóa “thống nhất trong đa dạng”, với hệ giá trị là “các giá trị của cộng đồng các dân tộc”.
Khi định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021-2030, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng xác định: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”.
Quan điểm chỉ đạo này được phát triển cụ thể hơn trong Nghị quyết số 80-NQ/TW vừa mới ban hành, được xem là đã tạo đột phá cho văn hóa phát triển khi khẳng định “phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”.
Tư tưởng Hồ Chí Minh “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” đang được phát huy mạnh mẽ trong thời đại mới, trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới.
