Đặc biệt, từ khi xuất hiện cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số được đẩy mạnh, bên cạnh những hiệu quả công việc còn cho thấy sự xuất hiện những yếu tố văn hóa mới hình thành từ đặc trưng phương thức lao động mới.
Cũng như bao người được tận hưởng kì nghỉ lễ, không bị sức ép từ những deadline, tôi thư thái thưởng thức cà phê, lướt web đọc tin. Và rồi người viết đã may mắn tìm thấy một sự chia sẻ thú vị từ bạn trẻ Kim Ngân (cử nhân ngành Thiết kế đồ họa, Trường Đại học Công nghệ TP Hồ Chí Minh) về công việc của mình, bạn cho biết: "Dù ngành đồ họa đang có những biến động, nhưng mình tin rằng đây chính là cơ hội để những người làm sáng tạo khẳng định giá trị riêng biệt. Thay vì lo sợ AI, mình xem đây là động lực để quay về bồi đắp tư duy nền tảng và chiều sâu trong từng tác phẩm - thứ mà các thuật toán công nghiệp khó lòng thay thế được. Việc 'bị buộc phải học' công nghệ mới thực chất là một hành trình nâng cấp bản thân. Mình không chỉ vận hành công cụ, mà đang học cách làm chủ nó để giải phóng sức sáng tạo, biến AI thành trợ thủ đắc lực giúp hiện thực hóa những ý tưởng đậm chất cá nhân. Áp lực hiện tại chính là đòn bẩy để những nghệ sĩ thiết kế tương lai như mình trở nên bản lĩnh và khác biệt hơn" (theo: Thảo Trần - Báo Tiền Phong).
Đọc xong những dòng này, người viết không chỉ cảm nhận được sự mới mẻ trong cách tiếp cận vấn đề của một bạn trẻ mà còn có thêm những suy cảm về bản chất của văn hóa. Nhớ lại, cố GS.TS Ngô Đức Thịnh (1944-2020) đã có một nhận định xác đáng: "Văn hóa dân gian là một thực thể sống, nảy sinh, tồn tại và phát triển gắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng của quần chúng lao động. Vì vậy, khi nhận thức, lý giải các hiện tượng văn hóa dân gian phải gắn liền với môi trường sinh hoạt văn hóa của nó, tức là các sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, trong đó cộng đồng gia tộc, cộng đồng làng xã giữ vai trò quan trọng".
Nhìn vào 2 trích dẫn trên, chúng ta có thể nhận ra một điều: đã và đang định hình một môi trường lao động số đầy mới mẻ, từ nền tảng đó sẽ hình thành một văn hóa số tương ứng. Bởi, ở đó, người lao động có sự chia sẻ về áp lực, niềm hy vọng và tình yêu cuộc sống cùng nét đẹp trong lao động, tựa như những câu ca dao, dân ca giao duyên, ca ngợi quê hương đất nước của ông bà ta khi xưa.
Để nhìn nhận một cách thấu đáo, xin được bắt đầu bằng khái niệm lao động số (digital labor). Khái niệm này ngày càng phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng. Theo hiểu biết của người viết, lao động số là những người có thể làm việc liên quan đến công nghệ cốt lõi như: AI, big data (dữ liệu lớn), blockchain... và ứng dụng trong các lĩnh vực như: nông nghiệp, du lịch, y giáo dục, y tế...
Bản thân người lao động trong môi trường số không chỉ thông thạo kĩ năng, theo những hướng dẫn và thiết kế định sẵn mà thực sự phải sáng tạo, phải ý thức được sự chủ động và tích cực tư duy của mình, không chỉ cần tinh thần trách nhiệm hoàn thành mà còn cả khát vọng sáng tạo ra hướng đi mới, cách làm mới.
Đại úy Nguyễn Chí Đông (Phòng Giải pháp quản trị dữ liệu, Trung tâm Công nghệ thông tin, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) cho rằng: "Trong thời đại số, giá trị của lao động không chỉ nằm ở việc hoàn thành một phần việc được giao hay mưu sinh bằng sức lao động đơn thuần. Lao động hôm nay còn là quá trình sáng tạo, phát triển năng lực và khẳng định con người. Một kỹ sư công nghệ không chỉ viết những dòng mã để hệ thống chạy được mà phải hiểu bài toán thực tiễn, tìm ra lời giải tối ưu, tạo ra sản phẩm có ích cho tổ chức, cho xã hội" (theo: Báo Quân đội nhân dân).
Từ nhận định của Đại úy Nguyễn Chí Đông có thể thấy lao động số là những người dám bước ra khỏi vùng an toàn bởi nếu muốn có chỗ đứng trong lĩnh vực công nghệ bạn không thể bằng lòng hay ngại... tư duy. Đặc biệt, trong một số trường hợp lao động số còn phải vượt qua giới hạn về khoảng cách địa lý, quốc gia, người lao động có trình độ cao có thể làm việc "xuyên biên giới"...
Đây là những biến chuyển mang tính quy luật. Nếu như cách mạng công nghiệp lần thứ nhất đã hình thành giai cấp công nhân; cách mạng công nghiệp lần thứ hai với đặc trưng nổi bật là sản xuất hàng loạt, thay con người nghệ nhân thủ công truyền thống là công nhân với vai trò mang tính mắt xích trong dây chuyền sản xuất.
Cách mạng công nghiệp lần thứ ba tạo ra sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, từ nông nghiệp, công nghiệp truyền thống sang công nghiệp công nghệ cao và kinh tế tri thức... Đó là những tiền đề quan trọng tạo nên cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Với người lao động, cuộc cách mạng này còn có thêm những yếu tố mới mẻ: Đặt ra thách thức về ngoại ngữ, tư duy về văn hóa và điều tiết, kiểm soát thời gian và đặc biệt là "đạo đức số" trong việc sử dụng khai thác dữ liệu và bảo mật thông tin. Trong đó, quan niệm, tình cảm xã hội và sự gắn kết giữa cá nhân và cộng đồng, bản lĩnh văn hóa... trên nền tảng số vô cùng quan trọng. Từ lao động số đã hình thành quan hệ tương tác tạo các giá trị văn hóa số.
Vậy, văn hóa số là gì? Theo cách hiểu khái quát nhất, văn hóa số (digital culture) là thái độ, hành vi, thói quen liên quan đến công nghệ số... có thể hình thành trong tổ chức hoặc cộng đồng. văn hóa số còn là "một tập hợp các giá trị, niềm tin và hành vi của cá nhân, tổ chức trong bối cảnh của xã hội số" (theo: Học viện Quản lý PACE). Dù với cách định nghĩa nào thì đều là những giá trị được hình thành rất tự nhiên và nhìn vào thực tế lao động, chúng ta có thể nhận ra từ những ví dụ sinh động.
Năm 2025, nhóm 5 sinh viên Đại học FPT đã thực hiện dự án AR StoryLand - sách lịch sử kết hợp công nghệ thực tế tăng cường (AR) với tác phẩm "Việt nữ sử: Việt nữ anh hùng". Bạn Nguyễn Hà Thanh, người phụ trách truyền thông của dự án chia sẻ: "Lịch sử là mạch nguồn nuôi dưỡng, lưu giữ những phẩm chất kiên cường, bất khuất và hào hùng của người Việt qua bao thế hệ. Ngày nay, cùng với sự phát triển của công nghệ, việc đưa lịch sử đến gần thế hệ trẻ đã trở nên phong phú và hấp dẫn hơn bao giờ hết..." (theo: Hà Thanh - Báo Đại đoàn kết).
Hà Thanh và các bạn sinh viên trong nhóm sẽ trở thành những người lao động có tài năng, trí tuệ và trình độ cao trong tương lai gần nhưng ngay từ hôm nay bản thân họ ý thức được tính chất "xuyên biên giới" của các ứng dụng. Ngoài yếu tố nội dung, họ cũng thể hiện lập trường tư tưởng, niềm tin và tình yêu với đất nước bằng một cách thức của những người lao động số.
Chính trong môi trường số với thử thách đặt ra, con người càng ý thức sâu sắc hơn tinh thần tự tôn dân tộc. Khi càng ngày càng có thêm nhiều người (nhất là giới trẻ) yêu chuộng văn hóa từ việc đam mê các nghệ thuật truyền thống như trang phục, ẩm thực, kiến trúc... cho thấy những nét văn hóa mới được thiết lập trong môi trường số.
Hãy đọc những dòng chia sẻ của anh Minh Khang, tài xế Green SM (Đà Nẵng), chúng ta sẽ nhận ra sự thay đổi ấy: "Trước đây, tôi suy nghĩ đơn giản, khách trả tiền thì chạy, nhiều khi thấy khách không thoải mái hoặc chưa hài lòng một việc gì đó, tôi cũng không để tâm. Sau khi được công ty mở mang tư duy và bắt đầu nhận về những cuốc xe được đánh giá 5 sao, tôi thấy có động lực hẳn để cung cấp dịch vụ, trải nghiệm tốt cho các khách mình chở. Mấy anh em tài xế còn thi với nhau xem ai được nhiều sao hơn, cảm giác hào hứng lắm" (theo: Trường Thịnh - Báo Dân trí).
Có thể thấy, văn hóa số hình thành từ chính thực tiễn của lao động số và sẽ trở thành nét đẹp, thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống và đem lại niềm tin cho mỗi chúng ta.
