Tuy nhiên, trước sự bùng nổ của nền kinh tế số, thương mại điện tử và các công nghệ mới, thị trường bưu chính đã có những chuyển dịch sâu sắc về bản chất, khiến nhiều quy định bộc lộ bất cập và không còn theo kịp thực tiễn.
Sự bứt phá về quy mô và sự đảo chiều cơ cấu bưu gửi
Khi Luật Bưu chính được xây dựng năm 2010, thị trường chủ yếu dựa trên mô hình truyền thống với dịch vụ thư tín chiếm tỷ trọng chủ đạo. Sau một thập kỷ rưỡi, quy mô và cơ cấu sản lượng đã thay đổi hoàn toàn. Năm 2010, cả nước chỉ xử lý khoảng 360 triệu bưu gửi. Đến năm 2024, tổng sản lượng bưu gửi đã vượt mốc 3,3 tỷ và dự báo đến năm 2025 sẽ đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, tức tăng gấp hơn 12 lần. Doanh thu toàn ngành đạt khoảng 87.000 tỷ đồng.
Bên cạnh đó, thư tín truyền thống hiện giảm xuống dưới 10% tổng sản lượng, trong khi các gói, kiện hàng hóa thương mại điện tử đã chiếm trên 90%. Bưu chính không còn đơn thuần làm nhiệm vụ "chuyển phát" thư từ, tài liệu mà đã trở thành hạ tầng thiết yếu phục vụ chuỗi cung ứng vật lý cho thương mại điện tử.
Ở một khía cạnh khác, Luật Bưu chính 2010 được thiết kế chủ yếu cho loại hình thư có địa chỉ nhận khối lượng dưới 2 kg. Luật hiện hành chưa quy định cụ thể trọng lượng tối đa của bưu gửi. Trên thực tế, thị trường tự hiểu bưu gửi gồm thư dưới 2 kg và gói kiện dưới 31,5 kg. Cách tiếp cận này khiến phạm vi bưu chính chưa tương xứng với tiềm năng của một hạ tầng kinh tế số. Đồng thời, việc thiếu phân định rõ ràng giữa "gói, kiện hàng hóa bưu chính" với "hàng hóa vận tải" gây khó khăn cho quản lý nhà nước và tạo sự bất bình đẳng về nghĩa vụ giữa các doanh nghiệp.
![Việc thiếu phân định rõ ràng giữa "gói, kiện hàng hóa bưu chính" với "hàng hóa vận tải" gây khó khăn cho quản lý nhà nước. Ảnh minh hoạ](https://cdn.cand.vn/images/eaEy-17c3uCUcsw--791PCsrqVbDVioShbCyvy0FjBfElzzzPx_n9e8zsF6zeHj2/word-nmya48.jpg.avif "Việc thiếu phân định rõ ràng giữa "gói, kiện hàng hóa bưu chính" với "hàng hóa vận tải" gây khó khăn cho quản lý nhà nước. Ảnh minh hoạ")
Cùng với đó, sự chuyển dịch thị trường đặt ra yêu cầu phải rà soát và điều chỉnh các cơ chế quản lý nhà nước cốt lõi như là tái cấu trúc dịch vụ bưu chính công ích. Luật Bưu chính 2010 chia dịch vụ công ích thành dịch vụ phổ cập, dịch vụ phục vụ quốc phòng, an ninh và "nhiệm vụ đặc thù khác", nhưng mới chỉ có bưu chính phổ cập được giải thích chi tiết. Khái niệm về dịch vụ phục vụ quốc phòng, an ninh và nhiệm vụ đặc thù chưa rõ ràng.
Mạng bưu chính KT1 đã được xác định là bưu chính công ích tại Quyết định số 32/2025/QĐ-TTg nhưng chưa được luật hóa. Ngoài ra, vai trò của doanh nghiệp bưu chính trong các tình huống khẩn cấp (như việc vận chuyển hàng thiết yếu thời kỳ dịch COVID-19) chưa được thể chế hóa thành nghĩa vụ pháp lý rõ ràng. Trong bối cảnh sản lượng và doanh thu bưu chính công ích giảm, việc xác định lại phạm vi dịch vụ dành riêng và cơ chế bù đắp chi phí là rất cấp thiết.
Thách thức an toàn, an ninh mạng lưới
Với hơn 3,3 tỷ đến 4,1 tỷ bưu gửi luân chuyển mỗi năm, nguy cơ bị lợi dụng để vận chuyển hàng lậu, hàng cấm, giấy tờ giả mạo và các nội dung vi phạm pháp luật gia tăng mạnh mẽ. Một số chuyên gia cho rằng, khung pháp lý hiện hành thiếu các công cụ quản lý đủ mạnh để kiểm soát, ngăn chặn hiệu quả dòng hàng hóa vi phạm.
Phương thức quản lý cấp phép, quản lý giá cước và chất lượng dịch vụ xây dựng dựa trên thư tín dưới 2 kg đã trở nên xơ cứng, làm tăng chi phí tuân thủ không cần thiết đối với các doanh nghiệp kinh doanh gói kiện thương mại điện tử.
Mặt khác, xu hướng công nghệ đang tái định hình cách thức vận hành của ngành bưu chính, đòi hỏi hành lang pháp lý phải chuyển từ "kiểm soát" sang "mở đường". Nhiều doanh nghiệp hiện nay không sở hữu mạng lưới vật lý truyền thống mà vận hành dựa trên nền tảng kết nối, chia sẻ mạng lưới hoặc tích hợp các điểm nhận hàng tự động, trung tâm hoàn tất đơn hàng.
Thử nghiệm công nghệ vượt trội như sự xuất hiện của các phương tiện giao hàng tự động như thiết bị bay không người lái (drone) tại đô thị đòi hỏi phải có cơ chế thử nghiệm pháp lý (sandbox) để khuyến khích đổi mới sáng tạo.
Khi sản lượng bưu gửi đạt hàng tỷ kiện, phương thức tiền kiểm truyền thống trở nên tốn kém và kém hiệu quả. Dự thảo Luật sửa đổi định hướng chuyển mạnh sang hậu kiểm, áp dụng mã định danh duy nhất cho từng bưu gửi để truy vết xuyên suốt và quản lý dựa trên mức độ rủi ro.
Việc sửa đổi Luật Bưu chính 2010 không chỉ nhằm giải quyết các vướng mắc nội tại mà còn bảo đảm tính thống nhất với Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và các cam kết quốc tế thế hệ mới. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) dự kiến trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua vào tháng 10/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/07/2027 (thay thế Luật số 49/2010/QH12) sẽ tạo lập hành lang pháp lý hiện đại, giải phóng nguồn lực cho bước bứt phá của bưu chính Việt Nam trong 10 năm tới.
