Ngày 18/8, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức Hội nghị truyền thông chính sách đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), tập trung trao đổi về những thay đổi lớn của thị trường bưu chính và các chính sách mới trong dự thảo luật.
Từ sự dịch chuyển thị trường đến những "lỗ hổng" pháp lý
Phát biểu khai mạc hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ cho hay, nếu như năm 2010, thư tín chiếm đến 50-60% sản lượng, thì hiện nay hơn 90% sản lượng bưu chính là gói kiện hàng hóa gắn với thương mại điện tử. Năm 2025, sản lượng bưu gửi dự kiến đạt khoảng 4,1 tỷ kiện, gấp 4 lần so với năm 2020. Sự tăng trưởng "phi mã" này khiến Luật Bưu chính 2010 trở nên chật hẹp, không còn bao quát được các mô hình kinh doanh mới.
Ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ nhìn nhận, bất cập lớn nhất hiện nay nằm ở vấn đề bảo mật thông tin. Thực trạng nhiều khách hàng vừa đặt mua hàng online đã ngay lập tức nhận được các cuộc gọi rác, cuộc gọi lừa đảo đã trở thành vấn đề nhức nhối.
Nguyên nhân chính được xác định là do sự thiếu hụt quy định về việc doanh nghiệp bưu chính được lưu trữ thông tin gì, lưu trong bao lâu và trách nhiệm bảo vệ dữ liệu khách hàng như thế nào. Hiện tại, luật chưa có chế tài cụ thể để xử lý các cá nhân, doanh nghiệp làm lộ lọt thông tin này ra thị trường. Bên cạnh đó, mạng lưới bưu chính đang bị các đối tượng xấu lợi dụng để vận chuyển hàng cấm, vũ khí, vật liệu nổ và ma túy với những thủ đoạn ngày càng tinh vi. Do giao dịch bưu chính hiện nay chủ yếu là "không đối mặt" (qua ứng dụng, tủ nhận hàng thông minh), thông tin người gửi thường không chính xác hoặc bị giả mạo, gây khó khăn cho công tác truy vết khi có sự cố xảy ra.
"Định danh" và "Truy vết", điểm nhấn của quy định mới
Để giải quyết các bất cập trên, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đã đưa vào những chính sách mang tính đột phá, chuyển từ kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro. Ông Lê Văn Chung, Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ thông tin, nhằm siết chặt bảo mật dữ liệu cá nhân, Dự thảo Luật quy định rõ doanh nghiệp bưu chính chỉ được thu thập những thông tin thực sự phục vụ cho việc kinh doanh dịch vụ bưu chính.
Luật mới sẽ xác định cụ thể thời hạn lưu trữ dữ liệu (dự kiến khoảng 1 năm) để phục vụ việc truy vết của cơ quan công an khi cần thiết. Mọi hành vi sử dụng, mua bán dữ liệu người dùng bưu chính cho mục đích khác sẽ bị xử lý nghiêm minh. Cùng với đó, các quy định mới sẽ bắt buộc định danh và mã hóa bưu gửi. Trong đó, mỗi bưu gửi sẽ được gắn một mã nhận dạng duy nhất (mã định danh), cho phép theo dõi và giám sát xuyên suốt hành trình từ khâu chấp nhận, chia chọn đến khi phát hành. Đặc biệt, dự thảo nhấn mạnh việc định danh không chỉ là tên trên bưu kiện mà còn là định danh người mang hàng đến gửi. Điều này nhằm ngăn chặn tình trạng "gửi hộ" hoặc dùng tên giả để vận chuyển hàng cấm.
Ngoài ra, thông tin từ hội nghị cũng cho thấy, với sản lượng hàng tỷ bưu gửi mỗi năm, việc kiểm tra vật lý (mở thùng hàng) đại trà là bất khả thi. Vì vậy, dự thảo Luật giới thiệu mô hình Quản lý theo mức độ rủi ro. Hàng hóa sẽ được phân loại theo các mức rủi ro: thấp, trung bình và cao để áp dụng biện pháp kiểm soát tương ứng. Với mức rủi ro thấp, ngành bưu chính chỉ kiểm tra thông tin khai báo thông thường. Với mức rủi ro trung bình, ngành sẽ tăng cường kiểm soát kỹ thuật và kiểm tra chuyên khoa bên ngoài. Đồng thời, yêu cầu xác thực thông tin người gửi qua căn cước công dân hoặc hệ thống định danh điện tử (VNeID), thậm chí thông báo ngay cho cơ quan chức năng nếu có nghi ngờ…
Kết thúc hội nghị, các đại biểu tham dự cho rằng, việc sửa đổi Luật Bưu chính lần này không chỉ đơn thuần là chỉnh sửa một vài điều khoản mà là một sự thay đổi toàn diện để thích ứng với kỷ nguyên bưu chính số. Những quy định về định danh, truy vết và quản lý rủi ro không nhằm gây khó khăn cho doanh nghiệp, mà mục tiêu cao nhất là bảo vệ an toàn cho xã hội và quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng.
Dự kiến, dự thảo Luật sẽ tiếp tục được lấy ý kiến rộng rãi và trình Quốc hội xem xét thông qua vào cuối năm 2026, có hiệu lực từ tháng 7/2027.
