Hãy nghe bạn trẻ Nguyễn Lê Tú - sinh viên năm 2 (K69), lớp Vật lý kỹ thuật, Đại học Bách khoa Hà Nội - một trong số những người dũng cảm cứu người trong vụ cháy tại ngõ Lĩnh Nam, Hoàng Mai, Hà Nội chia sẻ. Tú kể: "Lúc đó chỉ nghe mọi người nói vẫn còn người mắc kẹt bên trong, có người vẫy tay cầu cứu nên chỉ nghĩ làm sao để cứu được họ ra" (theo: Mỹ Hà, Báo điện tử Dân trí).
Nhà tâm lý học người Mỹ William James (1842-1910) từng nói: "Hãy tin rằng đời đáng sống, và niềm tin của bạn sẽ giúp thiết lập sự thực đó". Trên đây là một câu nói của học giả khúc chiết và một lời chia sẻ của cậu sinh viên năm 2 thật hồn nhiên nhưng đều có sự tương đồng: Cuộc sống ngày ngày trôi qua dẫu có những thách thức với con người như thiên tai, dịch bệnh... nhưng chưa bao giờ mất đi những gam màu tươi sáng. Mệnh lệnh cứu người bất chấp nguy hiểm cũng là một thông điệp vô ngôn mà biết bao tấm gương người Việt Nam bình dị và dũng cảm muốn gửi đến chúng ta: Hãy yêu cuộc sống tươi đẹp này bằng cách làm cho cuộc sống tươi sáng lên...
Ngẫm ra, còn biết bao tấm gương đóng góp công sức như thế. Có thể kể tên: Ông cụ Kôn Hưm (sống tại tỉnh Quảng Trị) từng miệt mài sưu tầm và chế tác các loại nhạc cụ của dân tộc Pa Cô (nhóm địa phương của dân tộc Tà Ôi) cho các thế hệ tương lai.
Ông Nguyễn Đắc Nông, tỉnh Bắc Ninh đã xây dựng Bảo tàng Nông cụ với: "Sưu tập gồm hơn 700 hiện vật bằng đá như cối đá, cối xay bột, trục đá; hơn 200 nông cụ truyền thống Đồng bằng sông Hồng; gần 100 đèn bão, đèn măng-sông, đèn Hoa Kỳ; khoảng 50 mâm đồng, thau đồng, nồi đồng; gần 100 đồ gốm cùng nhiều đồ dùng sinh hoạt khác. Ngoài ra, còn có rìu đá, rìu đồng, chum sành, bát đĩa cổ, tiền cổ và nhiều kỉ vật chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ" (theo: Lê Hữu Tỉnh, Travel+ số 12/2025).
Ông Hoa Sĩ Hiền (tỉnh An Giang) người được gọi bằng cái tên thân thương "Nhà khoa học chân đất" bởi những đóng góp quan trọng. PGS.TS Huỳnh Quang Tín (Viện Nghiên cứu phát triển Đồng bằng sông Cửu Long, Trường Đại học Cần Thơ) cho biết: "Trong 20 năm qua, ông Hiền đã tự thực hành công việc lai tạo giống lúa kết hợp với cán bộ các cấp và nhà khoa học Trường Đại học Cần Thơ để hỗ trợ, đến nay, ông Hiền lai tạo nhiều giống lúa chất lượng, đặc biệt giống TC7 chịu mặn, TC6 chịu phèn, TC26, 21 giống chất lượng cao. Nhiều giống lúa của ông được Viện Nghiên cứu lúa Đồng bằng sông Cửu Long tiếp nhận vào ngân hàng gen và gửi đi khảo nghiệm ở các tỉnh..." (theo: Trần Thị Thúy Vân, Báo Thanh niên).
Vậy, điều gì là giá trị cốt lõi để tạo nên mối liên hệ sâu chuỗi giữa các trường hợp nêu trên? Nói về điều này, người viết thấy tâm đắc nhất với định nghĩa của TS. Nguyễn Nam (Trường Đại học Fulbright Việt Nam): căn tính (identity) Việt chính là "sức bền của ký ức tập thể" nhưng lại có "khả năng tái tạo không ngừng để thích ứng với thời đại" (theo: Trường Đại học Fulbright Việt Nam). 2 yếu tố đó hình thành nên lối sống đẹp của các thế hệ, dù trong hoàn cảnh lịch sử với thách thức như thế nào.
Đặc biệt, những người trẻ hôm nay yêu thích công nghệ, thích sự năng động, tương tác trên không gian ảo nhưng khi cần họ sẵn sàng lao vào nguy hiểm để có những hành động cao cả. Sở dĩ, căn tính đó không mai một, luôn được bồi đắp qua các thế hệ là nhờ ở thống nhất về tư tưởng thông qua sự ổn định chính trị, nhất quán về tư tưởng và khả năng tự cường văn hóa trong mỗi con người.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Nghĩ cho cùng... cũng như mọi vấn đề khác, là vấn đề ở đời và làm người. Ở đời và làm người là phải thương nước, thương dân, thương nhân loại đau khổ bị áp bức. Phải làm sao đóng góp làm cho nước được độc lập, dân được tự do, hạnh phúc, nhân loại khỏi đau khổ" - (Trích bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị học tập của cán bộ ngành Tư pháp năm 1950).
Vì thế, khi trong đời sống xuất hiện một hành động lệch chuẩn văn hóa, lập tức sẽ bị cộng đồng phê phán; khi có một bài hát hay, hình ảnh đẹp lập tức sẽ được cộng đồng chia sẻ như nguồn năng lượng sống tích cực. Có thể nhận ra, bên cạnh một số ít người kém hiểu biết pháp luật và kĩ năng ứng xử, đa số người Việt hôm nay đã có ý thức xây dựng tinh thần chung. Đó cũng là vùng an toàn (comfort zone) cho tất cả chúng ta
. Hãy thử hình dung: nếu bạn chỉ quan tâm đến những nội dung tích cực, đóng góp các nội dung số cho cộng đồng và lựa chọn cách ứng xử có văn hóa... thì đến một ngày con em của bạn sẽ được đọc, được xem và cảm nhận, coi như đã được thụ hưởng các giá trị đó, được sống trong vùng an toàn đó chứ không phải là sự kích động bạo lực hay các nội dung thiếu văn hóa khác. Sự thống nhất nhưng không đồng nhất giữa cá nhân và tập thể có sự gắn bó hữu cơ như thế.
Nhà hiền triết người Ấn Độ Osho (1931-1990) từng nói: "Hãy nhìn vào bên trong bạn - bạn chính là thế giới. Mọi thứ bạn đang tìm kiếm đều đã có bên trong bạn". Chúng ta đang sống trong thời đại siêu kết nối, nhưng đó là mạch ngầm cảm xúc nhân cách bên trong, có thể không cần cất lên thành lời nhưng vẫn vô cùng bền chặt và tha thiết... Chừng nào duy trì được mạch ngầm đó, chúng ta sẽ vượt qua được mọi hiểm nguy và thách thức để đạt được những mục tiêu.
Nói đến đây, hẳn nhiều bạn sẽ đặt ra một sự thắc mắc: Giữa thời đại mà "nền kinh tế chú ý" (attention economy) được phát huy mạnh mẽ, liệu những gì khiến bạn ấn tượng có thực sự là tình cảm xã hội hay đơn giản chỉ là thuật toán (algorithm)?
Người viết không phủ định việc xuất hiện các chiến lược thu hút cộng đồng mạng thông qua cái "bẫy" có tên "kích thích cảm xúc" trên không gian mạng. Bạn có thể chỉ lặng lẽ share, like chứ không hề lên tiếng (comment) nhưng như thế cũng đủ giúp sức một người sáng tạo nội dung đạt được mục đích của họ. Tuy vậy, dù mọi thủ thuật có tinh vi đến mức nào vẫn không thể đi ngược lại sự sàng lọc của văn hóa. Chỉ những gì là chân giá trị mới thực sự có chỗ đứng, mới hợp với tư tưởng của người Việt.
Từ anh tài xế, shipper, người lái đò, cậu sinh viên... dũng cảm cứu người đến bác nông dân miệt mài lưu giữ các giá trị văn hóa, hay nhà khoa học có những sáng tạo vì cuộc sống... tất cả đều có một điểm chung đó là tạo ra giá trị văn hóa Việt. Chính họ đã và đang làm phong phú thêm sắc màu cuộc sống trên không gian số, một không gian có sức lan tỏa mạnh mẽ các giá trị tốt đẹp.
Dĩ nhiên, những người dũng cảm và miệt mài đóng góp cho xã hội sẽ không đợi like để lao vào hiểm nguy cứu người hay miệt mài làm việc chỉ để có tích xanh trên trang cá nhân của mình. Họ cứ thế tạo ra việc tốt này tiếp nối hành động đẹp kia như lẽ sống ở đời, như một sự kết nối yêu thương để chúng ta tin tưởng rằng lòng tốt cũng như như dòng chảy văn hóa luôn bất tận...
