Cùng với Bản Tuyên ngôn thế giới về quyền con người, hai công ước: “Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị”, “Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa” - các văn kiện quốc tế cơ bản về quyền con người, Trung tâm Nghiên cứu quyền con người, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, năm 2002, tr 249, 284, năm 1966 quy định tất cả những quyền và tự do cơ bản của con người được cộng đồng quốc tế xem là “Bộ luật quốc tế về quyền con người”. Dựa trên Bộ luật này, cơ chế bảo vệ quyền con người của Liên Hợp Quốc cũng đã hình thành. Đây chính là ý nghĩa và tầm quan trọng lớn lao của Bản Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền.
Đối với Đảng và Nhà nước ta, quyền con người là một trong những mục tiêu, lý tưởng của mình. Trong thời đại đế quốc chủ nghĩa, quyền con người ở các dân tộc thuộc địa phải dựa trên tiền đề giải phóng dân tộc.
Bởi vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đã đi theo con đường của Chủ nghĩa Lênin, làm cách mạng giành độc lập để đi đến xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa (XHCN) với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, nhân dân làm chủ, xã hội công bằng, văn minh.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, để bảo vệ quyền sống còn của dân tộc, Đảng và Nhà nước ta quan tâm đến xây dựng nhà nước của nhân dân và chăm lo cải thiện đời sống người lao động.
Trong thời kỳ đổi mới, Đảng ta chủ trương chọn lọc, kế thừa các giá trị của nền văn minh nhân loại, trong đó có kinh tế thị trường, nhà nước pháp quyền, dân chủ và quyền con người. Tuy nhiên, Đảng ta luôn quán triệt nguyên tắc: đổi mới phải dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin, giữ vững định hướng XHCN, giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng và quyền làm chủ của nhân dân. Việt Nam không chấp nhận mô hình dân chủ, nhân quyền của phương Tây, không sao chép mô hình “dân chủ, công khai”, “đa nguyên, đa đảng” của cải tổ. Nhờ sự lãnh đạo vững vàng, sáng suốt của Đảng Cộng sản Việt Nam, đất nước ta đã vượt qua khủng hoảng kinh tế – xã hội, từng bước vươn lên đạt được những thành tựu to lớn về nhiều mặt: chính trị ổn định; kinh tế - tuy đang phải đối diện với khó khăn song vẫn giữ được tăng trưởng dương, Việt Nam vẫn là quốc gia có sức hấp dẫn lớn đối với các nhà đầu tư. Với những thành tựu to lớn về mọi mặt, Việt Nam đã được Liên Hợp Quốc tín nhiệm bầu làm thành viên của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc khóa 2014 - 2016.
Dựa trên Cương lĩnh, đường lối của Đảng, cho đến nay, Việt Nam đã ký kết, phê chuẩn hầu hết các công ước quốc tế cơ bản về quyền con người.
Hiến pháp 2013 (được Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 6, thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2013) lần đầu tiên đã quy định đầy đủ, trực tiếp quyền con người, quyền và nghĩa vụ công dân tại Chương II.
Trong Chương II, các quyền dân sự, chính trị được xem là “nhạy cảm” đã được quy định đầy đủ. Chẳng hạn công dân có quyền: tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào… (Điều 24); quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình… (Điều 25). Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định.
Những nguyên tắc về quyền con người cũng đã được ghi nhận, bao gồm các nội dụng lớn là: 1) Xác định rõ mối quan hệ giữa Nhà nước với người dân; 2) Nguyên tắc hạn chế quyền; 3) Nguyên tắc “suy luận vô tội”.
Theo quan điểm chung của cộng đồng quốc tế, Luật quốc tế về quyền con người điều chỉnh mối quan hệ giữa Nhà nước (cơ quan, tổ chức nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước) với người dân. Trong mối quan hệ này, quyền thuộc về người dân; tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền thuộc về nghĩa vụ của Nhà nước (của cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức). Điều 14 ghi:
“1. Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”.
Nghĩa vụ của Nhà nước bao gồm: tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm (thực hiện) quyền của người dân. “Tôn trọng” là các cơ quan Nhà nước (Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ, các cấp chính quyền...) không được phép ra các văn bản vi phạm các quyền và tự do của người dân đã được ghi trong Hiến pháp. “Bảo vệ” là Nhà nước có nghĩa vụ kịp thời ngăn chăn mọi hành vi vi phạm quyền của người dân, dưới bất cứ hình thức nào, khi nào và từ đâu, nhằm bảo vệ người dân. “Bảo đảm” là Nhà nước chủ động xây dựng các chương trình, kế hoạch, dự án phát triển kinh tế, xã hội phù hợp với khả năng của mình nhằm nâng cao đời sống của nhân dân... Như vậy, thay vì qua hệ “xin-cho” (trong nhận thức cũ, mà báo chí từng phê phán) trong đó Nhà nước là người “cho”, còn người dân là người “xin” thì nay dường như quan hệ đó đã được đảo ngược, theo công thức “quyền – nghĩa vụ”. Trong công thức này, người dân là chủ thể của quyền, Nhà nước là người có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền.
Hiến pháp 2013 đã thể hiện cụ thể nguyên tắc “Suy luận vô tội”. Điều 31, Chương II quy định:
“1. Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”.
Năm 2013, Nhà nước ta đã ký “Công ước chống tra tấn, 1984” - Tham khảo “Công ước chống tra tấn và các hình thức trừng phạt hoặc đối xử tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục”, 1984. Trung tâm Nghiên cứu quyền con người, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, HN, 2001, Tr 358... Theo giải trình của Bộ Công an và đề nghị của Chủ tịch nước tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XIII vừa qua, Quốc hội ta đã phê chuẩn công ước này. Đồng thời, cũng phê chuẩn “Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật”. Đây là hai công ước quan trọng về nhân quyền.
Không phủ nhận rằng hiện nay Việt Nam đang phải đối diện với những vấn đề về quyền con người, như sự phân hóa giàu nghèo; tình trạng quan liêu tham nhũng; tình trạng người dân không được hưởng các hàng hóa, dịch vụ tương xứng với chất lượng và giá cả… Tuy nhiên, với việc nhận thức đúng đắn hơn, đầy đủ hơn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội; với việc tiếp tục hoàn thiện nền dân chủ XHCN; xây dựng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; xây dựng và phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, của các tổ chức đoàn thể, xã hội, các quyền và tự do cơ bản của con người trên đất nước ta nhất định sẽ được bảo đảm ngày càng tốt hơn.
