Cần quy định trách nhiệm hai chiều giữa người dân và đơn vị thu gom
Chiều 28/9, tại Hội nghị đại biểu Quốc hội (ĐBQH) hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, nhiệm kỳ khoá XVI thảo luận, góp ý kiến về một số nội dung trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI, các đại biểu đã góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
ĐBQH Đặng Ngọc Huy (Quảng Ngãi) nêu ý kiến về việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn. Theo quy định hiện hành, từ ngày 1/1/2025, hộ gia đình, cá nhân có nghĩa vụ phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn. “Đã gần 2 năm trôi qua, nhưng nếu hỏi ở địa phương nào, người dân nơi nào đang thực hiện nghiêm túc, đồng bộ quy định này thì câu trả lời gần như là chưa có bao nhiêu.
"Ở nhiều nơi, nghĩa vụ vẫn nằm trên giấy, còn trước cổng mỗi nhà, trước xe rác vẫn thu chung mọi thứ như trước”.Đại biểu Đặng Ngọc Huy
Theo đại biểu, cần chuyển từ nghĩa vụ riêng lẻ sang trách nhiệm của cả chuỗi. Đại biểu phân tích thêm: “Phân loại tại nguồn không phải là hành vi độc lập của hộ gia đình, mà là mắt xích đầu tiên của một chuỗi: phân loại, lưu giữ, thu gom, vận chuyển, trung chuyển, tái chế và xử lý. Một mắt xích đứt thì những mắt xích trước đó gần như vô nghĩa. Người dân có thể phân loại rất kỹ, nhưng đến giờ thu gom, mọi loại chất thải lại được đổ chung lên một chiếc xe, khi đó không chỉ mất đi công sức mà niềm tin mới là thứ mất đi”.
Vì vậy, đại biểu Đặng Ngọc Huy đề nghị, Điều 75 trong dự thảo luật và các điều liên quan phải thể hiện rõ nguyên tắc: Nghĩa vụ phân loại của người dân phát sinh chất thải rắn gắn với trách nhiệm của cả tuyến nhận thu gom, vận chuyển và xử lý tương ứng.
Đại biểu đề nghị, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường giao Chính phủ quy định khung tiêu chí tối thiểu và thời hạn. Trên cơ sở đó, UBND cấp tỉnh công khai lộ trình, phạm vi, phương thức và tiến độ. Địa phương nào chưa làm được phải công khai lý do, giải pháp khắc phục và trách nhiệm của cơ quan liên quan.
Điều 77 dự thảo luật cho phép cơ sở thu gom, vận chuyển từ chối thu gom chất thải không được phân loại đúng quy định. Đại đồng tình phải có chế tài đối với người vi phạm nghĩa vụ, nhưng có quyền từ chối thì phải có đi cùng nghĩa vụ tương ứng.
“Người dân phân loại chất thải đúng thì đơn vị thu gom phải thu gom đúng. Rác đã tách dòng thì phương tiện và quy trình không được trộn lại. Đơn vị nào không thực hiện đúng cam kết bị xử lý trách nhiệm. Đây là vấn đề công bằng trong thiết kế chính sách: Không thể để một bên có nghĩa vụ và có thể bị xử phạt, còn bên cung cấp dịch vụ chỉ có quyền mà không có trách nhiệm tương ứng”, đại biểu phân tích.
Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 77 nguyên tắc: Cơ sở thu gom, vận chuyển có trách nhiệm duy trì sự phân loại, không được trộn lẫn các dòng chất thải đã phân loại, trừ trường hợp công nghệ xử lý cho phép và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Đồng thời, có quy định về kiểm tra, giám sát và xử lý đơn vị vi phạm.
Đại biểu Đặng Ngọc Huy cho rằng, muốn thay đổi hành vi bền vững, ngoài tuyên truyền và chế tài thì phải có động lực kinh tế theo nguyên tắc: Xả nhiều thì trả chi phí nhiều; giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế và phân loại tốt thì chi phí phải giảm. Từ đó, đại biểu đề nghị rà soát Điều 79 về cơ chế giá phải phản ánh ít nhất ba yếu tố: khối lượng hoặc thể tích chất thải, tính chất chất thải, mức độ phân loại chất thải.
Theo đại biểu, phân loại rác tại nguồn là đầu vào của kinh tế tuần hoàn, nhưng không phải là mục tiêu cuối cùng. “Chúng ta không phân loại rác để có 3 thùng rác khác nhau, mà mục tiêu cuối cùng là giảm chất thải phải xử lý, giảm chôn lấp, thu hồi tài nguyên và đưa nguyên vật liệu trở lại sản xuất”, đại biểu nhấn mạnh.
Đặc biệt, với chất thải hữu cơ, nếu yêu cầu người dân tách riêng mà địa phương không có cơ sở làm phân hữu cơ, canh tác nông nghiệp hay thu hồi năng lượng tương ứng thì việc phân loại khó bền vững. Vì vậy, khi xây dựng lộ trình, địa phương phải đồng thời xác định đầu ra cho từng dòng chất thải và kết quả không chỉ đo bằng tỷ lệ hộ phân loại, mà bằng tỷ lệ chất thải được xử lý, thu gom riêng, tái chế, thu hồi và tỷ lệ giảm chôn lấp.
Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo hoàn thiện dự thảo luật theo nguyên tắc xuyên suốt: Phân loại chất thải tại nguồn phải là trách nhiệm của cả hệ thống, chứ không phải là nghĩa vụ đơn lẻ của người dân.
Gắn trách nhiệm của người đứng đầu địa phương với các điều kiện bảo đảm thực thi hiệu quả
Đề cập đến vấn đề quản lý chất thải từ hoạt động xây dựng tại Điều 64, ĐBQH Đàng Thị Mỹ Hương (Khánh Hoà) cho rằng, dự thảo luật quy định chất thải từ hoạt động cải tạo, phá dỡ công trình xây dựng của hộ gia đình, cá nhân phải được thu gom và chuyển giao cho cơ sở có chức năng xử lý hoặc đổ thải theo quy định của UBND cấp tỉnh là cần thiết.
“Chất thải xây dựng từ các công trình nhỏ, cải tạo nhà ở nếu không được quản lý sẽ dễ dẫn đến tình trạng đổ ra đường, kênh mương, khu đất trống hoặc là khu vực giáp ranh và gây ô nhiễm, mất mỹ quan môi trường”, đại biểu nêu rõ.
Tuy nhiên, để đảm bảo khả thi, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo cần nghiên cứu bổ sung quy định trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc quy định nơi tiếp nhận và tổ chức hệ thống xử lý phải đi trước hoặc là ít nhất là phải đồng thời với việc yêu cầu người dân thực hiện chuyển giao chất thải.
Nếu pháp luật quy định hộ gia đình phải chuyển giao đúng theo quy định, nhưng địa phương chưa bố trí được địa điểm tiếp nhận cụ thể và chưa có đơn vị thu gom hoặc là chi phí vận chuyển quá cao thì sẽ rất gây khó khăn cho người dân.
Do đó, theo ý kiến đại biểu, cần nghiên cứu bổ sung nguyên tắc: Việc quy định trách nhiệm chuyển giao chất thải xây dựng của các hộ gia đình, cá nhân thì phải gắn với trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc bố trí địa điểm tiếp nhận, cơ sở xử lý hoặc cơ chế thu gom phù hợp, thuận tiện và công khai cho người dân được biết và thực hiện.
Nhấn mạnh đến trách nhiệm của UBND cấp tỉnh đối với vấn đề ô nhiễm môi trường, đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương nêu rõ, tại khoản 4 dự thảo Luật bổ sung quy định Chủ tịch UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm về vấn đề ô nhiễm môi trường xảy ra trên địa bàn. Quy định này đúng về nguyên tắc, giúp xác định rõ hơn trách nhiệm của người đứng đầu địa phương đối với công tác bảo vệ môi trường.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, vấn đề ô nhiễm môi trường thường có liên quan đến nhiều chủ thể như: doanh nghiệp gây ô nhiễm liên quan đến công tác quản lý nhà nước của các cơ quan chức năng, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, cơ quan quản lý chuyên ngành, thậm chí là liên quan đến nhiều địa bàn liên tỉnh.
Đại biểu cho rằng, nếu luật chỉ quy định Chủ tịch UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm mà không quy định rõ các chủ thể chịu trách nhiệm liên đới, cũng như chưa xác định cụ thể mối quan hệ giữa chịu trách nhiệm và tổ chức thực hiện trách nhiệm thì quy định về trách nhiệm người đứng đầu chỉ dừng ở mức nguyên tắc.
Để đảm bảo tính khả thi, đại biểu đề nghị cần rà soát, nghiên cứu bổ sung quy định, đảm bảo việc xác định cơ quan chủ trì xử lý và cơ quan phối hợp xử lý. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung quy định giao trách nhiệm cho địa phương thì cần quy định đảm bảo các điều kiện để đảm bảo về nguồn nhân lực, kinh phí về hoạt động, công tác kiểm tra và xử lý ô nhiễm cho địa phương thực hiện.
