1. Một cú nổ muộn
Dù podcast chỉ mới được biết đến rộng rãi trong những năm vừa qua thế nhưng từ điển Oxford đã ghi nhận cụm từ này từ năm 2005 với giải nghĩa là “một tệp âm thanh kỹ thuật số có thể tải về từ Internet và phát triển máy tính hoặc thiết bị mang theo”. Cụm từ này đến từ cách gọi đặc biệt, đầy ngẫu hứng của nhà báo Ben Hammersley nhằm giúp bài viết của mình đủ số lượng câu để lên báo. Trong đó, “podcast” được ghép từ “ipod” - máy nghe nhạc cầm tay của Apple và “broadcasting (phát sóng).
Serial la podcast được nhiều người nghe nhất trong giai đoạn 2012-2014.
Có thể thấy, podcast đã xuất hiện từ lâu với podcast đầu tiên thuộc về “IT Conversations” (2003) do Doug Kaye dẫn. Thế nhưng chỉ khi bài báo của Ben Hammersley xuất hiện, loại hình phương tiện này mới có một cái tên chính thức. Và cho đến năm 2012 với sự ra đời của ứng dụng Apple Podcast thì “các tệp âm thanh nhàm chán” mới bắt đầu trở nên phổ biến hơn và ghi được những dấu ấn nhất định trong xã hội đương thời.
Sau đó, cùng sự phát triển của Internet cũng như những sản phẩm công nghệ, nhiều chương trình podcast khác nhau đã được sản xuất và đón nhận. Một số podcast sản sinh ở giai đoạn sau 2012 nổi tiếng có thể kể đến chương trình Serial, Stuff You Should Know, WTF With Marc Maron... Từ đây, cộng đồng khán thính giả có thói quen theo dõi, lắng nghe podcasts ngày càng gia tăng số lượng thành viên.
Trong những năm gần đây, bên cạnh những cái tên lớn như Apple Podcast, Google Podcasts thì sự xuất hiện của những ứng dụng mới hỗ trợ đăng tải và phân phối các tệp âm thanh này như Spotify, RadioPublic, Player FM hay cả với Youtube với những podcast cung cấp cả khía cạnh hình ảnh cũng giúp cho loại hình truyền thông này phát triển vượt trội.
Trong năm 2020, có hơn 900.000 chương trình podcast khác nhau trên thế giới, tăng hơn 400.000 chương trình so với số liệu thu được vào tháng 2/2018. Tại Mỹ, có hơn một nửa dân số nghe podcast, trong đó với những người yêu thích loại hình chương trình, thời gian trung bình lắng nghe một tuần là 7 tiếng. Tờ The Guardian cũng thừa nhận, năm 2020 được cho là giai đoạn bùng nổ của podcast.
Sự phát triển rộng rãi của podcast cũng kéo theo lợi nhuận kinh tế khi mà 58,2% người nghe là người đã tốt nghiệp đại học; lượng thính giả là sinh viên, học sinh chiếm gấp đôi số lượng người không phải là sinh viên học sinh, vì vậy thính giả của một podcast thường quy tụ nhiều độ tuổi và đa phần là dân trí thức có thu nhập ổn định. Trong đó, một nửa số người nghe podcast cho rằng họ muốn mua sản phẩm được quảng cáo trong chương trình họ mới nghe.
Và số tiền doanh thu thu về từ quảng cáo trong podcast dự kiến sẽ vượt 1 tỷ đô la vào năm 2021. Một mức tăng trưởng vượt trội trái ngược với sự suy giảm doanh thu quảng cáo trên báo chí cũng như phát thanh. Đây là minh chứng cho việc, ít nhất trong 2 năm tới, podcast sẽ giữ vững phong độ có được từ giai đoạn bùng nổ này.
2. Vì sao podcast lại đột ngột hóa “hắc mã”?
Có thể thấy, cùng có chung tính chất là sử dụng âm thanh là phương tiện chính để tiếp cận người nghe, thế nhưng so với sự suy giảm của đài phát thanh, podcast lại ngày càng được đón nhận. Điều này xuất phát từ việc podcast mang lại phương thức tiếp cận tiện dụng, hợp thời hơn khi tận dụng khả năng lan truyền rộng rãi, nhanh chóng của Internet, tích hợp với sự tiện dụng của ứng dụng điện thoại và đặc biệt là khả năng chủ động trong việc lựa chọn thông tin tiếp nhận.
Từ đó, một người có thể tải một podcast chuyên biệt về chủ đề họ thích xuống máy điện thoại và lắng nghe bất cứ lúc nào, ở bất kì phân đoạn nào mà không bị gián đoạn bởi những thông tin ngoài lề hay bỏ lỡ thông tin do vướng bận công việc khác. Thậm chí, podcast còn tận dụng ưu thế này để trở thành bạn đồng hành của người nghe trong lúc thực hiện các hoạt động song song như di chuyển, dọn dẹp, làm việc...
Với podcast, nội dung được tiếp cận cũng tự do, đa dạng, thú vị và gần gũi hơn đối với người nghe. Ở những trang phân phối podcast, bạn sẽ tìm được rất nhiều chương trình có đề tài độc lạ. Đó có thể là sách nói, những cuộc phỏng vấn với nhân vật nổi tiếng, các vấn đề đời sống xã hội, kiến thức đa ngành, từ lịch sử, địa lý, văn hóa, tôn giáo tới kiến thức nghề nghiệp, hay thậm chí là những câu chuyện nhỏ nhặt của một cá nhân... Điều này không chỉ giúp người nghe có thêm nhiều lựa chọn mà còn giúp người sáng tạo nội dung có môi trường sáng tạo thoải mái hơn.
Podcast được xem là một trong những phương thức tiếp cận thông tin được nhiều người trẻ ưa chuộng hiện nay. Trong đó, theo thống kê của Oberlo, 3 trên 4 số lượng người nghe podcast tại Mỹ khẳng định rằng họ học được nhiều kiến thức mới thông qua nền tảng này. Trong số những podcast được nghe nhiều nhất ở ứng dụng Spotify, đa phần là những kiến thức về lối sống tối giản, tích cực và những cuộc phỏng vấn, trò chuyện với những doanh nhân thành đạt, người nổi tiếng. Phương thức truyền đạt kiến thức này được xem là thú vị hơn việc đọc sách khi họ có sự trợ giúp của những giọng nói truyền cảm, âm thanh nền thú vị cũng như cảm giác tin tưởng nhờ những thành tựu mà người dẫn dắt có được.
Có thể thấy podcast là một phương tiện truyền thông có nhiều nét tương đồng với phát thanh radio, nhưng điều khiến podcast ngày càng được yêu mến chính là nhờ sự tiện dụng, hợp thời và tự do trong sáng tạo nội dung.
3. Sân chơi mới của người trẻ Việt
Ở Việt Nam, tuy chỉ mới manh nha chưa bao lâu nhưng podcast ngày một gần gũi và đón nhận số lượng sản phẩm tăng lên đáng kể vào năm 2020. Đài Tiếng nói Việt Nam (VOH), Đài Tiếng nói Nhân dân thành phố Hồ Chí Minh (VOH), một số tờ báo như Vietnamplus, Vnexpress cũng sản xuất podcast để có thể tiếp cận đến một lượng người nghe lớn yêu thích loại hình chương trình này. Những trang thông tin, các tổ chức, hay các cá nhân khác nhau cũng đồng loạt mở 1 hoặc nhiều chương trình podcast. Đơn cử như Vnexpress có cho mình tới 4 chương trình podcast, trang thông tin Vietcetera cũng sản xuất gần 10 podcast khác nhau.
Người trẻ Việt cũng không bỏ qua sân chơi lý tưởng này. Cầu kì thì đầu tư cẩn thận về kĩ thuật, nội dung, khách mời nhằm hướng đến lợi ích kinh tế về sau. Đơn giản thì chỉ chia sẻ kinh nghiệm cuộc sống, làm nghề hoặc đơn giản là kể lại những câu chuyện hằng ngày. Không còn sự tương tác trực tiếp như đài radio nhưng với tính năng bình luận, chia sẻ hệt một mạng xã hội, các chương trình âm thanh này vẫn luôn kích thích sự mong chờ, tương tác với khán giả. Khán giả cũng tận hưởng những thông tin, câu chuyện cùng sự tương tác với vị thể có tính chủ động cao hơn như thể bản thân cũng góp phần tạo nên câu chuyện mà họ được lắng nghe.
Phải nói, trong cơn bùng nổ của podcast, chúng ta liên tục gia tăng thêm số lượng lựa chọn giữa muôn vàn chương trình khác nhau. Nhưng phải nói, không phải podcast nào cũng đảm bảo được chất lượng về kĩ thuật cũng như nội dung. Có những podcast mà âm thanh có tiếng vọng cao, tạp âm lớn do người sản xuất chỉ thu bằng thiết bị thu điện thoại, không có sự can thiệp kỹ thuật chuyên nghiệp. Có những podcast truyền bá nội dung chủ quan, đôi khi là tiêu cực nhưng đến nay quá trình kiểm duyệt, quản lý ở lĩnh vực này vẫn chưa có. Từ đó, người nghe chỉ có thể chủ động hơn trong việc chọn lọc thông tin để có thể tiếp cận được những nội dung có giá trị thông qua phương tiện này.
Nhìn một cách tổng quát, podcast vừa là phương tiện, điều kiện mới cho “cuộc chơi truyển thanh” phát triển, lại vừa là một thách thức mới, một sự lấn sân đối với các đài phát thanh trong thời đại kỹ thuật số. Lợi thế của nó là đường truyền rộng và linh hoạt hơn so với phát thanh truyền thống. Không lâu nữa, muốn tồn tại và phát triển, các đài phát thanh chắc chắn sẽ phải có sự thỏa hiệp kỹ thuật, đưa podcast ứng dụng vào đời sống chính nó.
