Trong suốt đầu thế kỷ 20, một tập đoàn đa quốc gia của Mỹ tên là United Fruit Company nay được gọi là Chiquita Brands International - kiểm soát những vùng đất rộng lớn và sản lượng của Guatemala. Được hỗ trợ bởi một chế độ độc tài tham nhũng, tập đoàn này hầu như không gặp phải sự phản kháng nào trong suốt nhiều thập kỷ bị bóc lột kinh tế. Nhưng vào những năm 1940, một cuộc cách mạng dân chủ và những lời kêu gọi công lý đe dọa làm suy yếu vị thế của United Fruit.
Vì vậy, công ty tận dụng những mối quan hệ quyền lực của mình bên trong Nhà Trắng - đồng thời tô vẽ chính phủ mới của Guatemala như một chính quyền Cộng sản nguy hiểm. Kết quả là, Cục Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) phát động Chiến dịch PBSuccess: một cuộc đảo chính toàn diện phá hủy nền dân chủ của đất nước và châm ngòi cho cuộc nội chiến kéo dài hàng thập kỷ cùng cuộc diệt chủng người Maya bản địa.
Cách mạng Guatemala
Trong nửa đầu thế kỷ 20, Guatemala chỉ dựa vào một sản phẩm duy nhất: chuối. Đất nước này được mệnh danh là ”cộng hòa chuối”, một thuật ngữ miệt thị thường được dùng để chỉ các quốc gia nghèo hơn, nơi nền kinh tế chỉ dựa vào một loại cây trồng duy nhất (trong trường hợp này là chuối). Những quốc gia này cũng thường được cai trị bởi tầng lớp chính trị gia tham nhũng.
Ngành công nghiệp chuối do United Fruit thống trị, và công ty này kiểm soát 42% đất đai của Guatemala, hơn hai phần ba lượng hàng xuất khẩu, và thậm chí cả hệ thống điện thoại và điện báo. Nhờ mối quan hệ thân thiết với Jorge Ubico, Tổng thống kiêm nhà độc tài Guatemala, United Fruit hầu như không gặp phải sự phản đối nào trước nạn hối lộ tràn lan, mức lương ít ỏi và tình trạng lạm dụng lao động. Nhưng vào tháng 6/1944, tình thế dường như đã thay đổi.
Cách mạng Guatemala buộc Ubico phải từ chức sau hơn một thập kỷ nắm quyền. Sau cuộc cách mạng, Guatemala trải qua cuộc bầu cử hợp pháp đầu tiên trong lịch sử - bầu ra những nhà cải cách tự do hứa sẽ áp dụng mức lương tối thiểu, xây dựng 6.000 trường học và thiết lập chế độ phổ thông đầu phiếu. Đến năm 1951, với việc cựu đại tá Jacobo Arbenz đắc cử, Guatemala bắt đầu nhắm tới mục tiêu lớn hơn: giành lại quyền kiểm soát nền kinh tế.
Chính phủ mới lấy lại đất đai
United Fruit theo dõi cuộc cách mạng dân chủ với sự lo lắng, nhận ra mối đe dọa rõ ràng mà dân chúng mới được tiếp thêm sinh lực đặt ra cho chuỗi hoạt động kinh doanh bóc lột của mình. Nỗi lo sợ chuyển thành sự báo động khi chính quyền Arbenz thông qua “Sắc lệnh 900”. Biện pháp mới này phân phối lại đất đai cho hơn 100.000 gia đình Guatemala, nhằm mục đích chuyển giao đất đai chưa khai thác của các chủ sở hữu bất động sản lớn cho những người nông dân không có đất.
United Fruit sở hữu gần một nửa đất nước - bao gồm rất nhiều đất đai được nhắm mục tiêu. Đây không phải là một vụ tịch thu thông thường. Chính phủ trả tiền cho mỗi mẫu Anh đất bị tịch thu, dựa trên giá trị mà chủ sở hữu bất động sản đã liệt kê trong hồ sơ khai thuế trước đây của họ. Nhưng United Fruit đã liên tục định giá thấp tài sản của mình để trốn thuế. Vì vậy, đến cuối năm 1952, ban quản lý của Arbenz thu hồi được 40% diện tích đất của công ty với chi phí rất thấp.
Vận động hành lang ở Washington, DC
United Fruit không thể ngồi yên chờ đợi. Họ cần sự hỗ trợ của chính phủ Mỹ để ngăn chặn Arbenz. Vào những năm 1950 - những năm đầu của Chiến tranh lạnh - và vì vậy United Fruit đã bắt đầu một chiến lược định hình Guatemala là kẻ thù Cộng sản trên báo chí Hoa Kỳ. Sứ mệnh của họ được hỗ trợ bởi các mối quan hệ của công ty.
Ngoại trưởng John Foster Dulles từng là luật sư của United Fruit. Anh trai ông, Allen Dulles, giám đốc CIA, từng là thành viên Hội đồng Quản trị của United Fruit. Còn Giám đốc Quan hệ Công chúng của công ty, Ed Whitman, thì đã kết hôn với Ann Whitman, thư ký riêng của Tổng thống Dwight D. Eisenhower. United Fruit không cần phải gây sức ép mạnh mẽ. Eisenhower háo hức cho thế giới thấy lập trường chống Cộng của mình. Theo lệnh của Eisenhower, CIA bắt đầu xây dựng Chiến dịch PBSuccess vào tháng 8/1953.
Chiến dịch PBSuccess
Mục đích đã nêu của Chiến dịch PBSuccess rất rõ ràng: “Để loại bỏ một cách bí mật… mối đe dọa từ chính quyền Cộng sản hiện tại của Guatemala”. Để đạt được mục tiêu này, CIA chiêu mộ Carlos Castillo Armas, một cựu sĩ quan quân đội Arbenz bất mãn. Armas khơi dậy tinh thần chống chính phủ và tập hợp một đội quân gồm vài trăm người, được cung cấp và hỗ trợ bằng thiết bị và thông tin tình báo của Hoa Kỳ trong Chiến dịch PBSuccess.
Ngày 18/6/1954, Armas và những người của ông đã tấn công với sự hỗ trợ hậu cần từ Hoa Kỳ. CIA bắt đầu bằng việc phát động một chiến dịch tuyên truyền, cảnh báo người dân Guatemala và Arbenz rằng một cuộc xâm lược lớn đang diễn ra, thiết lập một đài phát thanh bí mật gây nhiễu tín hiệu của Guatemala và phát sóng những thông điệp phóng đại quá mức.
Một tin nhắn vang lên: “Việc nước hồ Atitlan bị đầu độc là không đúng sự thật. Tại sở chỉ huy của chúng tôi trong rừng rậm, chúng tôi không thể xác nhận hay bác bỏ báo cáo rằng Castillo Armas có một đội quân 5.000 người”. Các phi công Mỹ lão luyện được thuê để ném bom pháo đài và các điểm chiến lược khác ở thành phố Guatemala.
Khi tín hiệu giả tràn ngập sóng phát thanh, CIA sử dụng gián điệp trong quân đội và chính phủ Guatemala chủ động làm suy yếu quyền lực của Tổng thống Arbenz, làm suy yếu tinh thần những người ủng hộ ông và ngăn chặn mọi nỗ lực chống lại Armas. Chiến tranh tâm lý của CIA đã thành công. Sự hoảng loạn bao trùm thủ đô và những người ủng hộ Arbenz bắt đầu mất niềm tin. Và khi ông cố gắng tự thành lập lực lượng dân quân, chỉ có vài trăm thường dân xuất hiện. Ngày 27/6/1954, chỉ 9 ngày sau, Arbenz từ chức. Ông xin tị nạn tại đại sứ quán Mexico và sau đó rời khỏi đất nước.
Hậu quả thảm khốc
Trong khi nhiều nhà chức trách Hoa Kỳ hài lòng với cuộc đảo chính của CIA, các quốc gia khác không ngần ngại bày tỏ sự phẫn nộ của mình. Khi Allen Dulles mô tả cuộc đảo chính là chiến thắng của “dân chủ” trước chủ nghĩa Cộng sản, một quan chức Anh đã ví tuyên bố của ông như “Hitler nói về nước Áo”. Các tờ báo trên khắp thế giới lên án cuộc đảo chính ở Guatemala, gọi đó là “chủ nghĩa thực dân kinh tế”.
Trong khi đó, việc gọi cuộc đảo chính ở Guatemala là chiến thắng của nền dân chủ hóa ra lại là một sự cường điệu. Armas đã nhanh chóng bắt giữ hàng ngàn lãnh đạo đối lập và thực sự bãi bỏ hiến pháp dân chủ năm 1945. Những cải cách tiến bộ như công đoàn lao động đã bị xóa bỏ, và dĩ nhiên, United Fruit được chào đón trở lại. Chế độ mới này đã gây ra những tác động sâu sắc cho Guatemala trong 30 năm tiếp theo.
Từ năm 1960 đến năm 1996, một cuộc nội chiến lan rộng khắp đất nước. Phiến quân cánh tả với sự ủng hộ rộng rãi của người dân đã chiến đấu chống lại lực lượng chính phủ được trang bị vũ khí Mỹ. Nhóm phiến quân lớn nhất trong số này là “Đội quân du kích của người nghèo”, một lực lượng nổi dậy có thời điểm lên tới 270.000 thành viên, chủ yếu là người Maya. Trong nỗ lực xóa sổ phe đối lập, chế độ bắt đầu chính sách “tiêu thổ” chống lại những người chống đối, giam giữ và tiêu diệt người Maya một cách có hệ thống.
Một ủy ban làm rõ lịch sử do Liên hợp quốc bảo trợ năm 1999 kết luận việc Hoa Kỳ huấn luyện quân đoàn sĩ quan về các kỹ thuật chống nổi dậy “có ảnh hưởng đáng kể đến vi phạm nhân quyền trong cuộc xung đột vũ trang”. Ngày nay, giai đoạn thanh trừng sắc tộc này được gọi là “Cuộc diệt chủng Guatemala” hay “Cuộc thảm sát im lặng”, trong đó khoảng 200.000 người đã bị giết hại, chủ yếu là người Maya bản địa. Những tài liệu liên quan đến Chiến dịch PBSuccess bị che giấu trong nhiều thập kỷ nhưng đã được giải mật trong những năm gần đây. Trong quá trình này, lịch sử can thiệp lâu dài và đen tối của Hoa Kỳ vào những nước đang phát triển ngày càng trở nên rõ ràng.
Trong khi cuộc nội chiến ở Guatemala kết thúc bằng một hiệp định hòa bình giữa chính phủ và quân du kích, đất nước này vẫn đang phải vật lộn để đối mặt với những hậu quả của thời kỳ tàn bạo đó - đặc biệt là hàng trăm nghìn sinh mạng của người bản địa đã bị cướp đi. Còn United Fruit, công ty đã đổi tên thành Chiquita Brands International vào năm 1984. Công ty vẫn bán chuối trên toàn thế giới - và vẫn là nhà phân phối chuối hàng đầu tại Hoa Kỳ.
Mỹ Latinh: Sân khấu đảo chính quen thuộc của CIA 
