Dứa chín nhưng vắng bóng thương lái
Những ngày đầu tháng 6, tại các vùng chuyên canh dứa lớn như Hà Long, Ngọc Trạo, Vân Du, Quang Trung hay Bỉm Sơn, đâu đâu cũng dễ dàng bắt gặp hình ảnh những ruộng dứa chín vàng trải dài bất tận. Nếu như mọi năm, đây là thời điểm thương lái tấp nập ra vào, xe tải nối đuôi nhau chở dứa đi tiêu thụ khắp nơi thì năm nay khung cảnh ấy gần như biến mất.
Gia đình bà Trần Thị Hồng ở thôn Khắc Dũng, xã Hà Long là một trong những hộ chịu thiệt hại nặng nề nhất. Hơn 2 ha dứa được gia đình đầu tư gần 300 triệu đồng từ giống, phân bón đến công chăm sóc trong suốt một năm rưỡi qua. Đến nay, khi bước vào vụ thu hoạch, số tiền bán dứa thu về mới chỉ khoảng 50 triệu đồng.
Đứng giữa những luống dứa chín đỏ nhưng chưa có người thu hoạch, bà Hồng không giấu được sự xót xa. Theo bà, những năm trước, cứ đến mùa là thương lái chủ động gọi điện, thậm chí vào tận ruộng đặt cọc mua hàng. Thế nhưng năm nay, điện thoại gần như im lặng. Dứa chín từng ngày nhưng đầu ra vẫn chưa thấy đâu.
Không riêng gia đình bà Hồng, hàng trăm hộ dân khác ở Hà Long cũng đang rơi vào tình cảnh tương tự. Tại thôn Gia Miêu, chị Nguyễn Thị Ngân đang đứng ngồi không yên khi từ 2 đến 3 vạn quả dứa của gia đình đã đến kỳ thu hoạch nhưng vẫn chưa tìm được người mua. Chị cho biết, năm ngoái mỗi vạn quả dứa có thể mang lại doanh thu từ 120 đến 130 triệu đồng. Còn năm nay, giá trị thu được chỉ bằng một phần rất nhỏ. Điều đáng nói là chi phí đầu tư sản xuất lại không hề giảm. Tiền giống, phân bón, nhân công, vận chuyển đều tăng cao. Trong khi đó, dứa chín đến đâu, nguy cơ hư hỏng đến đó.
Nỗi lo của người trồng dứa không chỉ nằm ở việc giá giảm mà còn ở áp lực thời gian. Dứa là loại nông sản khó bảo quản lâu. Chỉ cần chậm tiêu thụ vài ngày dưới thời tiết nắng nóng gay gắt, quả sẽ bị cháy nắng, rám vỏ, giảm chất lượng hoặc thối hỏng hoàn toàn. Mỗi ngày trôi qua, những quả dứa vốn là thành quả của gần hai năm lao động vất vả lại trở thành gánh nặng trong lòng người nông dân.
Theo ghi nhận tại các vùng trồng dứa trọng điểm, giá dứa năm nay đang ở mức thấp nhất trong nhiều năm trở lại đây. Dứa loại đẹp, quả to, mẫu mã tốt hiện chỉ bán được từ 4.000 đến 5.000 đồng/kg. Trong khi cùng kỳ năm trước, mức giá phổ biến dao động từ 10.000 đến 12.000 đồng/kg, có thời điểm đạt tới 15.000 đồng/kg.
Với mức giá này, nhiều hộ dân cho biết tiền bán dứa thậm chí không đủ để thuê nhân công thu hoạch. Theo tính toán của người dân, chi phí đầu tư cho 1 ha dứa hiện dao động từ 150 đến 200 triệu đồng, bao gồm giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, công lao động và các chi phí phát sinh khác. Khi giá xuống quá thấp, toàn bộ lợi nhuận gần như bị xóa sạch. Thậm chí, nhiều hộ còn phải gánh khoản lỗ lên tới hàng trăm triệu đồng.
Để hạn chế thiệt hại, không ít gia đình đã bỏ thêm hàng chục triệu đồng mua lưới, bạt che nắng nhằm kéo dài thời gian bảo quản dứa trên đồng. Tuy nhiên, nắng nóng kéo dài khiến những biện pháp này không phát huy nhiều tác dụng. Nhiều quả dứa vẫn bị rám nắng, cháy vỏ, giảm chất lượng hoặc thối rữa ngay tại ruộng.
Không ít hộ dân tiếc của đã tự thu hoạch rồi mang ra ven đường hoặc các chợ dân sinh để bán lẻ. Một số gia đình còn đăng tải thông tin lên mạng xã hội, kêu gọi cộng đồng hỗ trợ tiêu thụ. Dù vậy, lượng tiêu thụ chỉ như "muối bỏ bể" so với sản lượng thực tế.
Trước tình trạng hàng nghìn tấn dứa đang vào thời điểm cho thu hoạch mà không thể tiêu thụ được, xã Hà Long đang khẩn trương thống kê mức thiệt hại, tìm giải pháp hỗ trợ giúp nông dân, liên hệ các nhà máy, doanh nghiệp, đơn vị chế biến nông sản, cửa hàng, siêu thị lớn... để tìm đầu ra cho sản phẩm, góp phần giảm bớt thiệt hại cho bà con.
Khi cung vượt cầu
Theo các thương lái chuyên thu mua dứa, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng khó tiêu thụ năm nay là do nguồn cung tăng mạnh trong khi sức mua không tăng tương ứng. Những năm gần đây, giá dứa ổn định đã khuyến khích người dân ở nhiều địa phương mở rộng diện tích sản xuất. Không chỉ Thanh Hóa, các vùng trồng dứa lớn như Nghệ An, Ninh Bình cũng gia tăng diện tích đáng kể. Hệ quả là sản lượng dứa tung ra thị trường cùng thời điểm tăng đột biến. Trong khi đó, các đầu mối tiêu thụ lớn, đặc biệt là thị trường phía Nam, lại giảm lượng nhập hàng. Nguồn hàng dồi dào khiến tình trạng cung vượt cầu diễn ra rõ nét.
Theo thống kê của địa phương, riêng xã Hà Long hiện có khoảng 700 ha dứa, năng suất bình quân đạt từ 40 đến 45 tấn/ha. Đây là một trong những vùng sản xuất dứa lớn nhất tỉnh Thanh Hóa. Nhờ điều kiện đất đai phù hợp, dứa Hà Long từ lâu được thị trường đánh giá cao bởi quả to, mắt đều, vị ngọt đậm và mọng nước. Cây dứa từng giúp nhiều hộ dân thoát nghèo, vươn lên khá giả. Tuy nhiên, niềm vui ấy đang bị phủ bóng bởi bài toán tiêu thụ.
Ngoài khó khăn về đầu ra, năm nay người trồng dứa còn chịu tác động kép từ thời tiết cực đoan. Nắng nóng kéo dài khiến nhiều diện tích bị cháy quả, giảm mẫu mã. Bên cạnh đó, sâu bệnh và nấm đầu vụ cũng làm tăng tỷ lệ hao hụt sản phẩm.
Theo thống kê của ngành nông nghiệp, Thanh Hóa hiện có khoảng 4.000 ha dứa, sản lượng hằng năm đạt từ 130.000 đến 150.000 tấn. Tuy nhiên, chỉ khoảng 30% sản lượng được tiêu thụ thông qua các hợp đồng liên kết. Phần lớn vẫn phụ thuộc vào hệ thống thương lái và thị trường tự do. Đây chính là điểm yếu lớn nhất của ngành hàng dứa hiện nay. Khi thị trường thuận lợi, người dân có thể thu được lợi nhuận cao. Nhưng chỉ cần xuất hiện biến động về cung cầu, mọi rủi ro gần như dồn hết lên vai người sản xuất.
Bên cạnh đó, năng lực chế biến sâu còn hạn chế. Toàn tỉnh hiện chỉ có một số nhà máy chế biến dứa quy mô vừa và nhỏ, chưa đủ khả năng tiêu thụ lượng lớn sản phẩm trong thời điểm thu hoạch rộ. Trước thực trạng hàng nghìn tấn dứa đang ùn ứ ngoài đồng, các địa phương đã khẩn trương thống kê thiệt hại, kết nối doanh nghiệp, siêu thị, nhà máy chế biến nhằm hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm cho người dân.
Về lâu dài, để cây dứa thực sự trở thành cây trồng chủ lực mang lại giá trị bền vững, cần xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ từ sản xuất đến tiêu thụ. Các địa phương cần mở rộng diện tích sản xuất theo hợp đồng bao tiêu; thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến quy mô lớn; phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng như nước ép dứa, dứa đóng hộp, mứt dứa, thực phẩm chế biến và các sản phẩm xuất khẩu. Song song với đó, việc dự báo thị trường, điều tiết diện tích sản xuất, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh phân phối cũng cần được quan tâm đúng mức.
Những quả dứa đang chín vàng trên các triền đồi Thanh Hóa không chỉ là nông sản mà còn là mồ hôi, công sức và hy vọng của hàng nghìn hộ nông dân. Thế nhưng, khi đầu ra chưa ổn định, câu chuyện "được mùa mất giá" vẫn tiếp tục lặp lại từ năm này sang năm khác.
