Lý luận, Phê bình văn học: Sự chuyển biến trong môi trường số hóa
Cùng với sự chuyển biến mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội trên toàn cầu, hoạt động lý luận, phê bình văn học Việt Nam hiện nay đang có những chuyển biến rõ nét. Nhiều ý kiến cho rằng, "phê bình mạng" thực sự đang có những tác động không nhỏ ở cả 2 mặt tích cực và tiêu cực đến đời sống sáng tác văn học hôm nay...
Ngày 29/10 vừa qua, Viện Văn học (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức hội thảo khoa học "Lý luận, phê bình văn học Việt Nam từ Đổi mới 1986 đến nay: Thực trạng và phát triển" do TS. Vũ Thị Thu Hà làm chủ nhiệm đề tài.
Hội thảo này nằm trong hệ đề tài nghiên cứu thuộc "Chương trình nghiên cứu tổng kết văn học Việt Nam 40 năm sau Đổi mới" do Viện Văn học chủ trì, nhằm đánh giá, tổng kết các vấn đề lý luận và thực tiễn văn học Việt Nam sau 40 năm Đổi mới.
Chính vì thế, hội thảo đã thu hút sự quan tâm, tham gia của đông đảo các học giả, nhà nghiên cứu lý luận, phê bình văn học có uy tín như: GS. Phong Lê, PGS.TS Phan Trọng Thưởng, PGS.TS Trịnh Bá Đĩnh, PGS.TS Nguyễn Văn Dân, TS. Hoàng Phong Tuấn, TS. Hà Thanh Vân, TS. Nguyễn Thanh Tâm, nhà phê bình Nguyễn Hoài Nam...
Tại đây, bên cạnh sự ghi nhận những đóng góp quan trọng của hoạt động lý luận, phê bình văn học từ sau Đổi mới, nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu, phê bình đã thẳng thắn nhìn nhận những mặt còn tồn tại, những thách thức đặt ra đối với công tác lý luận và phê bình văn học hiện nay.
Hội thảo khoa học có nhiều ý kiến thẳng thắn nhìn nhận những tồn tại và thách thức trong lý luận, phê bình văn học.
TS. Đặng Xuân Thanh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam nhận định: "Công cuộc Đổi mới năm 1986 là bước ngoặt mang tính lịch sử, đánh dấu sự chuyển mình toàn diện và sâu sắc của đất nước trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và khoa học. Từ Đổi mới, đất nước chúng ta đã mở ra một thời kỳ phát triển năng động, sáng tạo và hội nhập quốc tế mạnh mẽ.
Trong bức tranh Đổi mới chung đó, văn học Việt Nam, đặc biệt là lý luận, phê bình văn học đã có những chuyển biến quan trọng cả về tư duy, nhận thức, phương pháp lẫn cách tiếp cận. Các nhà nghiên cứu, phê bình, kế thừa và tiếp nhận những thành tựu lý luận, góp phần tạo nên một không gian học thuật đa chiều, cởi mở, phản ánh trung thực, sâu sắc và nhân văn những vấn đề lý luận và thực tiễn đời sống con người Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới và hội nhập...".
Còn PGS.TS Phan Trọng Thưởng - nguyên Viện trưởng Viện Văn học cho rằng: "Từ Đổi mới, chúng ta có cơ hội tiếp xúc, tiếp thu, tiếp biến hầu hết các lý thuyết nghệ thuật trên thế giới. Cho đến giờ, Việt Nam giống như một "cái chợ lý thuyết", một "bãi thử lý thuyết". Đúng - sai, hay - dở chưa nói, nhưng sự phong phú, đa dạng là điều không thể phủ nhận. Dưới tác động của lý thuyết nghệ thuật này không chỉ tạo ra sự thay đổi về tri thức lý luận, về tư duy, phương pháp, cách thức tiếp cận, diễn ra trên các lĩnh vực của đời sống văn học...".
Tuy nhiên, nếu đặt trong tương quan với cuộc sống có quá nhiều sự vận động, nhiều kênh thông tin giải trí như hiện nay, có thể thấy hoạt động lý luận, phê bình văn học hiện nay cũng đã lộ rõ nhiều thiếu khuyết, sự chậm chạp, thiếu quyết đoán trong việc tiếp cận với sự thay đổi của đời sống văn học. Nếu trước đây, nhà phê bình là người "bắc cầu" giữa tác giả với công chúng, đưa ra những nhận định, đánh giá công tâm, khách quan về một tác phẩm nào đó, thì ngày nay vai trò này đang có sự thay đổi mạnh bởi sự phát triển của công nghệ, sự tham gia của mạng xã hội.
Tại cuộc hội thảo này, nhiều ý kiến của các học giả đã chỉ ra những nghịch lý của đời sống văn học đương đại như: Sáng tác bùng nổ với nhiều cuộc thi nhưng thiếu người đọc, người phê bình có tính hệ thống và chuyên nghiệp, trong khi công chúng lại bị cuốn vào dòng chảy mạng xã hội và nhiều loại hình giải trí khác khiến văn hóa đọc sa sút...
Các nhà nghiên cứu đồng tình với ý kiến của TS. Hà Thanh Vân khi cho rằng, từ hơn 20 năm nay, trong bối cảnh văn hóa đọc dần lép vế trước văn hóa nghe - nhìn và mạng xã hội, đời sống phê bình văn học Việt Nam thực sự đang đối mặt với "khủng hoảng kép": Vừa khủng hoảng uy tín khi tiếng nói học thuật mất dần ảnh hưởng, vừa khủng hoảng đạo đức nghề nghiệp bởi những biểu hiện "phê bình PR", "bè phái"; hay kiểu "phê bình vỗ vai, xã giao, điểm sách"... khiến giá trị thực sự của phê bình bị đảo lộn, "mất thiêng", không có sự quyết đoán mang tính "cầm cân nảy mực", khiến tiếng nói học thuật dần mất ảnh hưởng, vị thế trước công chúng...
Trước những biến động của thời đại số, hoạt động lý luận, phê bình văn học Việt Nam cần được nhìn nhận không chỉ như một hoạt động đánh giá tác phẩm, mà còn là cầu nối giữa người sáng tác và công chúng.
Muốn thoát khỏi "khủng hoảng kép", phê bình phải trở lại với tinh thần đối thoại, khách quan và nhân văn - nơi người viết, người đọc và người sáng tác cùng chia sẻ trách nhiệm gìn giữ giá trị thẩm mỹ và chân lý nghệ thuật. Chỉ khi văn hóa phê bình được khơi thông và văn hóa đọc được phục hồi, đời sống văn học, trong đó bao gồm cả hoạt động lý luận, phê bình mới có thể tìm lại vị thế xứng đáng trong đời sống xã hội hôm nay.
GS. Phong Lê:
"Nhìn vào các lĩnh vực nghệ thuật khác như hội họa, âm nhạc, điện ảnh mới thấy thương cho văn học, khi mỗi cuốn sách in ra chỉ 300, 500, 1.000 hoặc nhiều lắm là 2.000 bản mà vẫn khó bán trên tổng số 100 triệu dân. Cố nhiên, nếu là sách hay (số này rất hiếm và thường là sách dịch) và được quảng bá tốt thì được in nhiều hơn. Tính số đầu sách được in với số đầu sách được giới thiệu trên các báo thì tỉ lệ vô cùng bất cập, có nghĩa là chìm trong im lặng.
Có lẽ, rồi cũng phải quen với việc các bạn trẻ sẵn sàng bỏ hàng triệu đồng để mua 1 vé xem trình diễn của các "sao" trong và ngoài nước, nhưng lại ngại ngần khi bỏ ra 50 ngàn cho 1 cuốn sách, chưa hẳn là văn học mà là sách dạy kỹ năng sống, nghệ thuật kinh doanh, làm đẹp hoặc truyện tranh.
Không phải giới sáng tác hay phê bình thiếu người tài, hay sáng tác không còn hấp dẫn. Đội ngũ sáng tác hiện nay có nhiều tác giả thuộc thế hệ 7x trở về sau, không cần đến phê bình, họ vẫn có nhiều cách đến với bạn đọc, khi công nghệ thông tin và "văn hóa mạng" làm được rất nhanh và rất rộng việc quảng bá cho một tên tuổi nào đấy, không kể khi tác giả đã là một "thương hiệu".
Vậy thì, nếu phê bình là việc không cần thiết nữa, hoặc không cần thiết lắm, khi phê bình chỉ là, hoặc nên là, một giao hảo tri kỷ giữa người viết và người đọc, một quan hệ "Bá Nha - Tử Kỳ thời hiện đại", thì phê bình tự nó phải biến đổi cho thích hợp với tình thế mới...".
TS. Hà Thanh Vân:
"Bước sang thế kỷ XXI, giới nghiên cứu Việt Nam nhận thấy một cuộc "khủng hoảng kép" trong đời sống phê bình, đó là: Khủng hoảng uy tín vì phê bình học thuật mất dần ảnh hưởng trước công chúng; tiếng nói chuyên môn bị lấn át bởi mạng xã hội. Khủng hoảng đạo đức nghề nghiệp khi xuất hiện tình trạng phê bình "bè phái", "PR trá hình", "đánh bóng tên tuổi", hoặc sao chép, trích dẫn sai lệch...
Để vượt qua khủng hoảng này, cần tái định vị vai trò phê bình theo 3 hướng: Chuyển từ phán xét sang đối thoại để phê bình không chỉ khen/chê mà giúp công chúng hiểu hơn bản chất sáng tạo; Chuyển từ "đóng kín" sang "liên ngành" với sự cần thiết mở rộng phê bình sang các lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật thị giác, truyền thông; Chuyển từ độc quyền sang chia sẻ với sự khuyến khích sự tham gia của công chúng, nhưng trên nền tảng tri thức và đạo đức nghề nghiệp rõ ràng.
Mối quan hệ giữa lý luận - phê bình - sáng tác và công chúng chỉ thật sự có ý nghĩa khi hướng đến đối thoại hai chiều. Công chúng không chỉ là người tiếp nhận thụ động mà còn là đối tác tri thức trong quá trình kiến tạo giá trị của tác phẩm văn học. Muốn vậy, cần phải phát triển giáo dục thẩm mỹ và văn hóa đọc, giúp công chúng, đặc biệt là những người trẻ có năng lực cảm thụ và phản biện. Công chúng cũng phải học cách tiếp nhận có chọn lọc, không chạy theo "hiệu ứng đám đông"...".
Tin vui cho những nghệ sĩ âm nhạc dân tộc Việt Nam là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phê duyệt đề án xây dựng Dàn nhạc Dân tộc Quốc gia Việt Nam vào ngày 22/4/2026 với quyết tâm triển khai ngay trong năm nay và dự kiến tổng kết vào năm 2031. Đây là một quyết định đúng đắn (dù hơi muộn) và cho thấy rõ chủ trương đầu tư cho phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện tại.
Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đẩy mạnh việc quảng bá, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu thuộc các loại hình ca múa nhạc, kịch nói, cải lương, hát bội, xiếc, múa rối.
Nỗi sợ lớn nhất của tôi là gì? Là không gì cả. Phần lớn thời gian của tôi được dành để nỗ lực chứng minh rằng mình đáng được nhớ đến. Làm việc chăm chỉ hơn, mơ lớn hơn, nói “có” với những cơ hội - kể cả khi chúng vắt kiệt mình.
Người viết cho rằng: AI tạo sinh có thể cắt ghép, được dựng nên những hiện thực chưa từng có theo ý muốn của chúng ta. Giờ đây, thay vì nheo mặt để nhận diện tem mác, dấu hiệu hàng fake trên hàng hóa thì đến lúc đắn đo trước những tác phẩm: Liệu bài thơ này, bản nhạc kia, bức tranh nọ... có dấu hiệu can thiệp của AI hay không? Chúng ta sống với AI hay chúng ta sống bằng AI? Một câu hỏi khó trả lời.
Trong tháng 3/2026 vừa qua, số lượng các bản ghi âm bị từ chối phát hành qua nền tảng Tunecore của Công ty Believe đột nhiên tăng vọt. Và, tất cả những bản phát hành bị từ chối ấy đều có một điểm chung: đó là những bản nhạc được tạo ra bởi AI.
Chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và phu nhân đã thành công tốt đẹp vào ngày 17/4, song báo chí trong và ngoài nước vẫn tiếp tục có nhiều bài viết đặc sắc, khẳng định quan hệ truyền thống gắn bó mật thiết giữa hai Đảng và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc cũng như tầm nhìn, định hướng trong việc nâng tầm kết nối chiến lược giai đoạn phát triển mới.
Hôm nay, cũng như mọi ngày, tôi dậy rất sớm, ngồi bên ly cà phê và lướt nhanh trên màn hình smartphone. Có lẽ, giờ này nhiều người cũng giống tôi tìm sự khởi đầu cho ngày mới bằng việc nhật tin tức sau một đêm - nguồn năng lượng mới từ sự trong trẻo tinh khôi của thiên nhiên và sự hào hứng của tinh thần.
Tin vui cho giới làm phim Việt là tính đến trưa 10/4, theo thống kê của Box Office Vietnam (BOVN - trang web độc lập chuyên tổng hợp, phân tích và thống kê dữ liệu doanh thu phòng vé, số lượng vé và suất chiếu trên toàn lãnh thổ Việt Nam), phim "Hẹn em ngày nhật thực" của đạo diễn Lê Thiện Viễn đã thu về hơn 81 tỉ đồng sau khi bắt đầu công chiếu từ cuối tháng 3 và vẫn đang giữ vững vị trí đầu bảng xếp hạng doanh thu phòng vé Việt (tính theo ngày).
Chuyện ồn ào trên mạng xã hội liên quan đến nữ ca sĩ Thiện Nhân và gia đình của cô chắc chắn là một chuyện không vui chút nào, đặc biệt là khi soi chiếu bằng các giá trị văn hóa Á Đông vốn coi trọng nền tảng tình cảm gia đình, quyến thuộc hơn là tài sản.
Gần đây trong tiếng Việt có từ mới “GATO” nhanh chóng trở nên phổ biến. Viết tắt của “ghen ăn tức ở”, dịch sang tiếng Tây, tương đương từ “đố kỵ” - một trạng thái cảm xúc tiêu cực, khó chịu, ghen ghét, cay cú trước thành công, danh tiếng người khác.
Trong bối cảnh văn hóa đọc Việt Nam đang chứng kiến những chuyển động chưa từng có, một hiện tượng nổi bật là sự trỗi dậy mạnh mẽ của sách ngoại văn, đặc biệt là qua các hiệu sách độc lập (indie) có giám tuyển. Không chỉ phản ánh nhu cầu cập nhật tri thức toàn cầu của lớp độc giả trẻ, hiện tượng này còn đặt ra những câu hỏi mang tính chiến lược về con đường đưa văn chương Việt Nam ra thế giới.
Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh ban hành văn bản chấn chỉnh hoạt động biểu diễn, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chấm dứt tình trạng hát nhép trên sân khấu. Việc này đã nhận được sự đồng thuận cao, không chỉ từ phía những nhà quản lý văn hóa mà cả với những người trực tiếp hoạt động biểu diễn, doanh nghiệp tổ chức biểu diễn.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang thay đổi cách sách đi từ tay tác giả đến bạn đọc từ khâu sáng tác và biên tập đến in ấn và marketing. Không phải ai cũng hoan nghênh sự thay đổi này, và quả thực là ngoài một số lợi ích nhất định, việc sử dụng AI tràn lan cũng đem lại nhiều vấn đề làm đau đầu các nhà xuất bản, đơn cử như việc con người để cho AI thay thế tác giả và biên dịch viên.
Trong đám tang nhà thơ Đàm Khánh Phương tại nhà tang lễ Đức Giang hôm ấy, ngoài nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - có mặt và sau đó đọc điếu văn - tôi thấy không nhiều các nhà văn, nhà thơ khác đến đưa tiễn. Phương ít bạn, hay là khi khỏe mạnh, Phương đã có những điều làm bạn bè khó cảm thông?
Năm 2001, đạo diễn Steven Spielberg ra mắt bộ phim “A.I. - Artificial Intelligence”, kể về cậu bé robot David được lập trình để yêu thương vô điều kiện. Khi người mẹ nuôi bỏ rơi cậu giữa rừng, David bắt đầu hành trình 2000 năm đi tìm một ngày được sống bên bà. Khi những sinh vật tiến hóa đánh thức cậu giữa tàn tích băng giá, điều David xin không phải tri thức hay quyền năng, mà chỉ là một ngày được yêu thương.
Động viên đội ngũ văn nghệ sĩ sáng tạo luôn là một trong những chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước ta trong quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Gần đây, có hai sự việc nhận được khá nhiều sự quan tâm của dư luận, và vẻ bề ngoài, hai sự việc ấy không hoàn toàn liên quan tới nhau nhưng sâu trong bản chất, chúng lại có một điểm chung.
Sống là để kết nối những yêu thương, bởi cuộc sống có biết bao nhiêu điều đáng yêu mà chúng ta không thể kể tên hết được. Đó là một cảm nhận của người viết có được mỗi khi quan sát và lắng nghe từng thanh âm của cuộc đời. Dẫu biết hằng ngày vẫn xuất hiện cái ác, cái xấu nhưng còn có biết bao người tốt, bao hành động cao cả.
Cuộc cách mạng văn học hiện đại có sự đóng góp không hề nhỏ của sách bìa mềm. Những quyển sách bìa mềm được bày bán khắp mọi nơi với giá cả phải chăng đã đưa văn học đến với tất cả mọi thành phần trong xã hội.
Diễn biến mới nhất của việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, do Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành ngày 7/1/2026, đó là Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam đã có cuộc họp đầu tiên, trong tuần qua, với nhiều nội dung quan trọng.
