Khi quản lý bằng mệnh lệnh, cảm hoá bằng tình người

Đánh thức thiện lương từ những điều bình dị

Nằm tại xã Đạo Trù, tỉnh Phú Thọ (Vĩnh Phúc cũ), Trại giam Vĩnh Quang hiện là nơi giam giữ hơn 5.000 phạm nhân, trong đó có hơn 500 phạm nhân nước ngoài mang hơn 30 quốc tịch khác nhau và cả những phạm nhân người dân tộc thiểu số, đặt ra thách thức không nhỏ về công tác quản lý và điều hành. Trong khi đó, khó khăn lớn nhất đối với các phạm nhân khi được đưa về Vĩnh Quang từ các trại tạm giam khác lại là sự đứt gãy kết nối với người thân hay rào cản về tâm lý, văn hóa, ngôn ngữ.

Chính vì vậy, theo Ban Giám thị Trại giam Vĩnh Quang, hành trình cảm hóa tại nơi này luôn bắt đầu bằng sự quan tâm, đồng hành trên tinh thần thượng tôn pháp luật. Phạm nhân là người Việt Nam, người dân tộc thiểu số hay người nước ngoài đều được đối xử bình đẳng.

Với những phạm nhân mới đến là người nước ngoài hoặc người dân tộc thiểu số, Ban Giám thị xác định việc tháo gỡ rào cản ngôn ngữ là yêu cầu tiên quyết để thiết lập kỷ cương. Những cán bộ giỏi ngoại ngữ hay tiếng dân tộc sẽ được giao trực tiếp đối thoại, hoặc huy động phạm nhân tích cực cải tạo có cùng quốc tịch, dân tộc, để hỗ trợ truyền đạt.

Sự kết nối này không chỉ đơn thuần là trợ giúp ngôn ngữ, mà quan trọng hơn là để phổ biến một cách rõ ràng, chính xác các quyền và nghĩa vụ của phạm nhân theo Luật Thi hành án hình sự Việt Nam. Việc hiểu đúng và đủ các quy định là cơ sở để họ nắm bắt, bày tỏ tâm tư và sớm hòa nhập.

Công tác quản lý chế độ chính sách tại đây cũng vậy. Theo Đại tá Trương Duy Tuấn, Giám thị Trại giam Vĩnh Quang, cơ sở luôn thực hiện rà soát chặt chẽ lý lịch để đảm bảo sự tôn trọng với đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng của phạm nhân trong khuôn khổ pháp luật. Cán bộ quản giáo nắm chắc từng phạm nhân để giám sát và sắp xếp chế độ ăn phù hợp. Những phạm nhân có tập tục tôn giáo không ăn thịt lợn, thịt bò hay ăn chay sẽ được hoán đổi sang thực phẩm khác. Định lượng khẩu phần cũng được điều chỉnh linh hoạt theo thể trạng, nhằm bảo đảm mỗi phạm nhân có đủ năng lượng để sinh hoạt, lao động và cải tạo.

Trại giam Vĩnh Quang cũng chú trọng xây dựng đời sống tinh thần như một phần không thể tách rời của quá trình cải tạo. Thư viện của trại được bổ sung nhiều đầu sách, từ tôn giáo – tín ngưỡng, pháp luật, văn hóa đến kỹ năng sống, kinh doanh. Việc đọc sách sẽ góp phần định hình lại nhận thức, khơi dậy suy nghĩ tích cực và hướng thiện. Ở góc độ này, cải tạo không đơn thuần là chấp hành bản án, mà là quá trình giúp con người hiểu ra sai lầm, sửa sai.

Song song với đó, công tác dạy nghề được tổ chức bài bản, gắn với điều kiện thực tế của từng phạm nhân. Việc bố trí học nghề không áp dụng máy móc mà căn cứ vào sức khỏe, độ tuổi và năng lực. Hiện Trại giam Vĩnh Quang đang triển khai đào tạo khoảng 14 ngành nghề như: may, đan lát, làm thủ công... Những công việc tưởng chừng giản đơn nhưng lại mang ý nghĩa thiết thực, giúp phạm nhân hình thành kỹ năng lao động, ý thức kỷ luật tốt. 

Bên cạnh yếu tố kỷ luật, sự quan tâm thường xuyên đến những nhu cầu thiết yếu như bữa ăn hay đời sống tinh thần trong công tác quản lý, giáo dục phạm nhân, chính là chìa khóa góp phần xóa bỏ tư tưởng tiêu cực, giúp phạm nhân yên tâm cải tạo, củng cố niềm tin vào chính sách khoan hồng của Đảng, nhà nước, từ đó nỗ lực phấn đấu để sớm trở về với gia đình, xã hội.

Những chuyển biến tích cực “mắt thấy tai nghe”

Trong số hơn 500 phạm nhân nước ngoài tại Vĩnh Quang, Chimechidike Ben (SN 1976, quốc tịch Nigeria) là một trường hợp đặc biệt. Từng là giáo viên tiếng Anh tại TP Hồ Chí Minh trước khi bị vướng vào đường dây vận chuyển ma túy, Ben bị bắt năm 2009 và bị tuyên án chung thân.

Nhớ lại những ngày đầu, Trung tá Trần Quang Hiệu – Phó Giám thị Trại giam Vĩnh Quang cho biết, Ben là một phạm nhân rất “cứng đầu cứng cổ”, thường xuyên quấy phá, có tư tưởng chống đối quyết liệt và bị kỷ luật. Tuy nhiên, sự kiên trì trong cách tiếp cận và giáo dục của Ban Giám thị và Hội đồng cán bộ đã dần làm thay đổi nhận thức của phạm nhân này. Ben hiện nói rất sõi tiếng Việt và am hiểu văn hóa Việt Nam.

Chia sẻ về hành trình thay đổi, Ben bộc bạch: "Ở đây, việc thuộc lòng nội quy quy chế là bắt buộc. Chúng tôi phải học thường xuyên để biết giới hạn của những điều được làm và không được làm. Là một người theo đạo Thiên Chúa, tôi được tạo điều kiện kể thực hành tín ngưỡng, đọc Kinh thánh vào khung giờ phù hợp. Nhờ cải tạo tốt, tôi được xét giảm án từ chung thân xuống còn 30 năm và vẫn đang tiếp tục cố gắng".

Không chỉ dừng lại ở sự tiến bộ của cá nhân, sự chuyển biến của Ben còn trở thành một "cánh tay nối dài" cho cán bộ quản giáo. Bằng khả năng ngôn ngữ của mình, Ben đã tích cực tham gia vào việc thông dịch, giúp những phạm nhân mới đến, đặc biệt là người nước ngoài, nhanh chóng hòa nhập. Rõ ràng, đây không phải là sự tự nguyện ngẫu nhiên, mà là một sự thay đổi rõ rệt trong nhận thức.

Những chuyển biến tích cực không phải là cá biệt tại Trại giam Vĩnh Quang. Nhiều phạm nhân nước ngoài khác cũng đang từng bước thay đổi, thích nghi và chủ động cải tạo. Tiền Hựu Thừa (quốc tịch Trung Quốc), bị bắt năm 2020 về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lĩnh án 11 năm tù, cũng là một trường hợp như vậy.

Tự tin chia sẻ với chúng tôi bằng tiếng Việt như người bản địa, phạm nhân này cho biết: “Thừa dần nhận thức rõ hành vi sai trái của mình và xác định mục tiêu cải tạo để chuộc lại lỗi lầm. Những sự tương đồng về văn hóa và nếp sống của người Việt Nam và Trung Quốc cũng giúp tôi hòa nhập nhanh. Thi thoảng có điều kiện tới thăm, mẹ luôn động viên tôi cố gắng cải tạo, có gì chưa rõ thì thưa cán bộ. Điều đó khiến tôi càng quyết tâm. Tôi cũng có kế hoạch sau khi chấp hành hết án phạt của mình sẽ ở lại Việt Nam, cố gắng trở thành một công dân có ích”.

Không chỉ cải thiện về nhận thức, Thừa còn tích cực tham gia lao động, học nghề như may túi siêu thị, khâu bóng. Đồng thời, những giờ sinh hoạt chung như thể thao, vẽ báo tường cũng giúp Thừa có sự giao lưu tích cực. Khi nhắc đến hơn nửa chặng đường chấp hành án, Thừa không giấu được xúc động, đôi mắt đỏ hoe rưng rưng. Phạm nhân ấy xin phép đứng dậy, cúi người bày tỏ sự biết ơn tới Ban Giám thị, Hội đồng cán bộ và các thầy quản giáo tại Trại giam Vĩnh Quang.

Ngay cả với những phạm nhân người Việt và dân tộc thiểu số mà chúng tôi được tiếp xúc, họ đều tin tưởng rằng con đường duy nhất để sớm trở về là cải tạo tốt, lấy cải tạo làm động lực để vượt qua những tháng ngày xa cách gia đình. Việc tham gia văn nghệ hay thể thao sau giờ làm việc, theo họ là những khoảng nghỉ cần thiết để tái tạo sức lao động và giữ tinh thần ổn định.

Sự cảm hóa tại Vĩnh Quang không chỉ dừng lại ở những con số giảm án hay những tấm bằng khen cải tạo tốt. Thành quả lớn nhất chính là những con người bước ra từ cổng trại giam với một tâm thế khác. Thực tế, đã có không ít phạm nhân sau khi mãn hạn tù, bằng nghị lực và sức bền được rèn luyện, đã vươn lên trở thành những doanh nhân thành đạt, những công dân có ích. Đáng trân trọng hơn, có những người sẵn sàng quay trở lại trại trong những chương trình giao lưu đặc biệt, dùng chính câu chuyện thật về sự vấp ngã và đứng dậy của mình để truyền cảm hứng tích cực.

Hiện đại hóa từ thực tiễn để không ai bị bỏ lại phía sau

Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, yêu cầu hiện đại hóa công tác quản lý trại giam đang đặt ra rõ nét hơn bao giờ hết. Theo chia sẻ của đại diện Cục Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dưỡng bắt buộc, trường giáo dưỡng, Bộ Công an đang lấy ý kiến đối với dự thảo thông tư quy định chế độ gặp, nhận quà và liên lạc của phạm nhân, dự kiến ban hành trong tháng 5.

Cụ thể, việc triển khai các quy định hiện hành đã phát sinh một số vướng mắc như số lượng phạm nhân tăng nhanh gây áp lực lên cơ sở vật chất, xuất hiện tình trạng giả mạo giấy tờ để thăm gặp, gửi quà, cùng với đó, hệ thống thiết bị liên lạc hiện có phần chưa theo kịp nhu cầu thực tế, ảnh hưởng nhất định đến việc duy trì kết nối giữa phạm nhân và gia đình.

Từ thực tiễn đó, dự thảo thông tư mới được xây dựng nhằm khắc phục các bất cập, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống quy định. Điểm đáng chú ý là việc đề xuất bổ sung hình thức liên lạc bằng hình ảnh và âm thanh (video call), thay cho phương thức điện thoại cố định trước đây. Đây được xem là bước tiến phù hợp với xu hướng số hóa, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho phạm nhân duy trì mối liên hệ với người thân – yếu tố quan trọng trong quá trình cải tạo.

Tuy nhiên, để bảo đảm yêu cầu an ninh, hoạt động này sẽ được kiểm soát chặt chẽ thông qua hệ thống thông tin chuyên dùng do Bộ Công an quản lý. Phạm nhân không được tự do truy cập internet hay sử dụng các nền tảng liên lạc bên ngoài. Người thân muốn thực hiện video call phải đăng ký trực tuyến và trải qua quy trình xác thực danh tính. Quy định này vừa tạo thuận lợi trong liên lạc, vừa bảo đảm ngăn ngừa các nguy cơ lợi dụng để vi phạm pháp luật.

Theo dự thảo, phạm nhân đủ điều kiện được gọi video call một lần mỗi tháng, thời lượng tối đa 10 phút và hoàn toàn miễn phí. Những trường hợp cải tạo tốt có thể được xem xét tăng thêm số lần liên lạc. Ngoài ra, trong những tình huống cấp bách, phạm nhân cũng có thể được tạo điều kiện liên hệ với gia đình bằng hình thức này.

Thực tế tại Trại giam Vĩnh Quang, cùng với những nội dung đang được đề xuất trong dự thảo Thông tư về chế độ gặp, nhận quà và liên lạc của phạm nhân, cho thấy một cách tiếp cận nhất quán trong công tác thi hành án - sự nghiêm minh của pháp luật và tính nhân văn luôn song hành. Hạn chế quyền tự do là để thiết lập kỷ cương, nhưng việc bảo đảm các quyền con người cơ bản, mở rộng điều kiện duy trì liên hệ với gia đình, lại chính là nền tảng quan trọng để phục thiện. Khi mệnh lệnh đi đôi với tình người, những mầm thiện có cơ hội nảy nở phía sau những bức tường thép gai, từng bước mở ra con đường hoàn lương cho những người đã từng lầm lỡ.