Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp cùng Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright vừa công bố, vấn đề cốt lõi của ĐBSCL không phải là thiếu lợi thế, mà là thiếu một khu vực DN đủ mạnh để chuyển hóa các lợi thế đó thành năng suất, giá trị gia tăng và tăng trưởng bền vững.
Từ năm 2023, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ DN thấp nhất cả nước. Nếu như vào năm 2000, ĐBSCL từng chiếm khoảng 22% tổng số DN cả nước, đến năm 2024 tỷ lệ này chỉ còn khoảng 7%. Những con số này cho thấy khu vực DN ở ĐBSCL không chỉ ít mà còn thiếu động lực tái tạo, thiếu sự nâng cấp về quy mô, và thiếu DN đầu chuỗi đủ năng lực dẫn dắt.
Giai đoạn 2015–2025, ĐBSCL có tốc độ tăng trưởng DN thấp nhất cả nước. Chất lượng DN cũng đáng lo ngại. Phân loại theo quy mô vốn, đến năm 2024, DN siêu nhỏ ở ĐBSCL chiếm tới 42%, mức cao nhất cả nước; tỷ trọng DN lớn cũng thuộc nhóm thấp nhất cả nước.
PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, cho biết ĐBSCL đang đối diện với một nghịch lý phát triển ngày càng sâu sắc. Vùng có lợi thế tuyệt đối về nông nghiệp, đóng góp hơn 30% GRDP, nhưng số DN về nông nghiệp lại chiếm chưa tới 5%. Đây là một nghịch lý cấu trúc, đòi hỏi một cách tiếp cận chính sách hoàn toàn mới.
Khu vực dịch vụ chiếm khoảng 68% số DN nhưng đóng góp chưa tới 40% GRDP. Các ngành nền tảng như giáo dục – đào tạo, khoa học – công nghệ, vận tải – kho bãi, thông tin – truyền thông và logistics đều yếu, làm hệ sinh thái DN trong vùng thiếu các dịch vụ hỗ trợ cần thiết để đi lên chế biến sâu, tiêu chuẩn cao và thị trường toàn cầu.
Năm 2000, DN tư nhân ở ĐBSCL từng chiếm gần 25% tổng số cả nước, nhưng suy giảm nhanh từ giai đoạn 2000–2005. Đến năm 2024, nếu phân theo quy mô lao động, DN siêu nhỏ chiếm tới 87,8% tổng số DN trong vùng, trong khi DN nhỏ, vừa và lớn chỉ lần lượt chiếm 9,5%, 1,8% và 0,9%. Vấn đề của ĐBSCL là thiếu năng lực tích lũy, thiếu tầng DN vừa, DN đầu chuỗi và thiếu cơ chế giúp doanh nghiệp nhỏ chuyển bậc quy mô.
Theo Bộ Tài chính, điểm nghẽn logistics đã bào mòn năng lực cạnh tranh của DN trong vùng. Chi phí logistics chiếm tới 20-25% giá thành sản phẩm, khoảng 70% hàng hóa xuất khẩu vẫn phải trung chuyển qua các cảng tại TP Hồ Chí Minh và Đông Nam Bộ.
Tuyến Cần Thơ đi Cát Lái chỉ dài 165 km nhưng mất tới 5 giờ di chuyển. Hạ tầng cao tốc đã được cải thiện đáng kể, nhưng cao tốc chỉ thực sự tạo đột phá khi đi kèm với một lớp hạ tầng thứ hai, bao gồm kho lạnh, trung tâm phân loại, kiểm định, logistics số, và một mạng lưới DN đủ sức tổ chức chuỗi cung ứng.
PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI cho rằng: “Đột phá của ĐBSCL đến năm 2030 sẽ không nằm ở việc sản xuất nhiều lúa hơn, nhiều cá hơn hay nhiều trái cây hơn, mà đột phá sẽ đến từ khả năng hình thành một hệ sinh thái DN tích hợp các trụ cột nông nghiệp, chế biến, logistics, tài chính và công nghệ, đủ sức cạnh tranh trong một thị trường xanh, số hóa và tiêu chuẩn cao”.
Nói cách khác, nếu không xác định DN là động lực, không thực sự quan tâm, không tạo dựng được môi trường kinh doanh và khung chính sách phù hợp thì DN và doanh nhân Việt Nam, đặc biệt ở ĐBSCL sẽ khó có thể lớn mạnh để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Ông Trương Cảnh Tuyên, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, cam kết: “Trong giai đoạn tới, với vai trò trung tâm ĐBSCL, thành phố rất quan tâm và đã xác định hoàn thiện ngay hệ thống hạ tầng phối hợp nhằm chuyển hóa lợi thế kết nối giao thông thành giá trị kinh tế thực tế cho DN. Đồng thời, cải cách thể chế và cải thiện môi trường kinh doanh thông qua Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) sẽ tập trung cắt giảm chi phí thời gian và chi phí phi chính thức, nâng cao tính minh bạch trong tiếp cận đất đai và quy hoạch để hỗ trợ vững chắc cho năng lực tích lũy của khối tư nhân”.
Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận yêu cầu các địa phương trong vùng ĐBSCL cần tiếp tục chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo và phục vụ; lấy “sức khỏe” và sự phát triển thực chất của DN làm thước đo điều hành, đẩy mạnh cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho DN phát triển sản xuất, góp phần tăng trưởng hai con số trong thời gian tới.
Thông điệp cốt lõi của Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 là phải chuyển từ phát triển DN theo số lượng sang tái thiết hệ sinh thái DN của vùng. DN tư nhân nội địa là nền tảng chính nhưng còn nhỏ và mỏng; FDI còn ít, thâm dụng lao động và mức độ lan tỏa thấp; DN nhà nước chưa làm đúng vai trò mở đường trong hạ tầng nền tảng như logistics lạnh, năng lượng, nước – môi trường, công nghệ sinh học, hạ tầng số và kiểm định chất lượng. Nếu không tái cấu trúc ba lực lượng này, ĐBSCL sẽ tiếp tục mắc kẹt trong vòng xoáy đi xuống.
