Doanh thu toàn ngành bưu chính hiện đạt khoảng 87.000 tỷ đồng, trong đó gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử đã vươn lên chiếm trên 90% sản lượng, đẩy tỷ trọng thư tín xuống dưới 10%. Sự đảo chiều này minh chứng cho bước chuyển dịch căn bản: bưu chính không còn đơn thuần là dịch vụ "chuyển phát" mà đã trở thành mạch máu hạ tầng kết nối chuỗi cung ứng số và vật lý của nền kinh tế. Tuy nhiên, quy mô bùng nổ cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về an toàn, an ninh và yêu cầu cải cách thể chế.
Áp lực từ thực tiễn thị trường và những "góc khuất" an ninh bưu chính
Sự phát triển vũ bão của thương mại điện tử kéo theo sự xuất hiện hàng loạt mô hình kinh doanh mới như trung tâm chia chọn tự động, kho hoàn tất đơn hàng (fulfillment), điểm nhận hàng tự động (smart locker) hay các nền tảng số kết nối giao nhận. Bên cạnh những tiện ích vượt trội, phương thức giao dịch không đối mặt qua ứng dụng công nghệ cũng tạo ra sơ hở lớn để kẻ xấu lợi dụng.
Thực tế được chia sẻ tại hội thảo lấy ý kiến sửa đổi Luật Bưu chính cho thấy, nhiều đối tượng đã lợi dụng tính chất ẩn danh và cước phí rẻ để vận chuyển hàng cấm, hàng lậu qua đường bưu chính. Các loại vũ khí, vật liệu nổ, ma túy, tiền giả, bằng cấp và giấy tờ giả mạo thường được ngụy trang tinh vi trong các kiện hàng thực phẩm, bánh kẹo, đồ điện tử hay mỹ phẩm.
Bên cạnh hàng cấm, việc vận chuyển các loại hàng nguy hiểm như pin Lithium trong điện thoại, máy tính nếu không tuân thủ quy chuẩn đóng gói rất dễ gây ra hỏa hoạn, đoản mạch, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhân viên và an toàn mạng lưới. Trong bối cảnh hàng triệu bưu gửi luân chuyển mỗi ngày, phương thức kiểm soát thủ công hay bóc mở đại trà đã hoàn toàn vô hiệu và tốn kém, không thể đáp ứng nổi thực tiễn.
Để tháo gỡ các vướng mắc từ Luật Bưu chính 2010 vốn được thiết kế cho quy mô thị trường thư tín nhỏ hẹp, Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì đang tập trung tái thiết kế khung pháp lý theo hướng tiệm cận thực tiễn.
Tại hội thảo vào cuối tháng 8, đại diện ban soạn thảo nhấn mạnh rằng hiện nay có trên 95% bưu gửi được xử lý riêng lẻ và gắn mã định danh toàn trình. Do đó, tư duy quản lý nhà nước cần chuyển đổi căn bản từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" và áp dụng công nghệ số. Cụ thể, các quy định cấp phép cứng nhắc đối với thư dưới 2kg sẽ được bãi bỏ để chuyển sang cơ chế đăng ký kinh doanh dịch vụ đơn giản, phản hồi trong vòng 5–7 ngày. Phương án bảo đảm an toàn an ninh và hệ thống quản lý chất lượng do doanh nghiệp tự công bố và chịu trách nhiệm. Đồng thời, thủ tục cấp phép cũng được phân cấp 100% về cho các Sở Khoa học và Công nghệ địa phương nhằm tạo chủ động tối đa cho cơ sở.
"Định danh người gửi" - giải pháp cốt lõi cho an ninh bưu chính
Nhấn mạnh giải pháp cốt lõi cho an ninh bưu chính trong kỷ nguyên số, tại phiên làm việc chuyên đề, ông Lê Văn Trung (Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ) đã có bài trình bày sâu sắc về công tác bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính. Nhìn nhận từ thực tiễn sản lượng bưu gửi tăng trưởng khoảng 35% mỗi năm trong những giai đoạn cao điểm, ông Lê Văn Trung cho rằng cơ quan quản lý và doanh nghiệp không thể dừng lại ở việc xử lý sự cố khi đã vi phạm mà phải chủ động phòng ngừa ngay từ khâu tiếp nhận.
Ông chỉ rõ: "Hiệu quả công tác bảo đảm an toàn bưu chính của doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào kiểm tra vật lý khi chấp nhận như hiện nay, mà cần nhận diện người gửi, định danh người gửi, truy vết toàn trình cũng như quản lý rủi ro".
Phân tích sâu hơn về quy định mới trong dự thảo luật, ông Lê Văn Trung cho biết, mỗi bưu gửi sẽ được gắn với một mã nhận dạng duy nhất (code) tồn tại xuyên suốt từ khâu chấp nhận, chia chọn, vận chuyển đến khi phát thành công. Đáng chú ý, dự thảo Luật quy định chặt chẽ trách nhiệm pháp lý thuộc về người gửi nhằm loại bỏ tình trạng lợi dụng lái xe công nghệ ("xe ôm") hoặc người lạ đi gửi hàng cấm hộ để trốn tránh trách nhiệm. Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn, nhân viên bưu chính có quyền yêu cầu người gửi xuất trình giấy tờ định danh (CCCD/VNeID) hoặc tự mở kiện hàng để kiểm tra
Về phương thức quản lý, ông Lê Văn Trung khẳng định nguyên tắc quản lý theo mức độ rủi ro, bưu gửi có thông tin rõ ràng sẽ thuộc nhóm rủi ro thấp và được thông quan nhanh chóng; ngược lại, các bưu gửi có tuyến đường nhạy cảm, thông tin bất thường hoặc người gửi lúng túng sẽ bị nâng cấp độ kiểm soát, đối chiếu dữ liệu và xác thực danh tính. Đồng thời, các doanh nghiệp bưu chính bắt buộc phải lưu trữ dữ liệu hành trình, thông tin người gửi và dữ liệu camera tại điểm phục vụ (dự kiến tối thiểu từ 6 tháng đến 1 năm) để sẵn sàng phục vụ công tác truy vết của cơ quan công an khi phát sinh sự cố
Việc sửa đổi Luật Bưu chính 2010, dự kiến trình Quốc hội thông qua vào tháng 10/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/07/2027, là bước đi chiến lược nhằm tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và định hình hạ tầng bưu chính - logistics hiện đại. Nhìn từ thực tiễn thị trường và những phân tích chuyên sâu tại hội thảo, một hành lang pháp lý minh bạch dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro sẽ là chìa khóa để giải phóng nguồn lực, giúp doanh nghiệp bưu chính Việt Nam tự tin vươn mình trong nền kinh tế số.
