Dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thực hành kinh doanh có trách nhiệm (RBC/RBP) đã trở thành yêu cầu sống còn, là "giấy thông hành" để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Từ dịch chuyển tư duy pháp lý đến đạo đức công nghệ
Nền tảng của thực hành kinh doanh có trách nhiệm trước hết bắt đầu từ việc tuân thủ pháp luật và định hình tư duy quản trị. Việt Nam đã có những bước đi mạnh mẽ khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 843/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm giai đoạn 2023-2027. Bên cạnh đó, Nghị quyết 57 của Trung ương cũng khẳng định vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển then chốt.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Tiến Đạt, chuyên gia nghiên cứu về thực hành kinh doanh có trách nhiệm, Giảng viên Khoa Luật-Kinh tế (Học viện Chính sách và Phát triển, Bộ Tài chính), cần phân biệt rõ giữa "trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp" (CSR) truyền thống và "Thực hành kinh doanh có trách nhiệm". CSR thường mang tính tự nguyện, tập trung vào hoạt động từ thiện khi doanh nghiệp có lợi nhuận.
Ngược lại, thực hành kinh doanh có trách nhiệm là nghĩa vụ bắt buộc, phải được tích hợp xuyên suốt vào chiến lược vận hành hàng ngày của doanh nghiệp trên bốn trụ cột: đạo đức, lao động, xã hội và môi trường. Chẳng hạn, các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán hiện nay bắt buộc phải công bố thông tin về phát triển bền vững. Mọi hành vi cố tình "tẩy xanh”, tức chỉ làm màu trên báo cáo mà không thực chất hành động, đều đối mặt với rủi ro bị thị trường đào thải.
Trong kỷ nguyên số, khoa học công nghệ vừa là công cụ đắc lực, vừa đặt ra những thách thức đạo đức mới. Chuyển đổi số từ văn bản giấy sang lưu trữ điện toán đám mây là một biểu hiện thực tế giúp tiết kiệm chi phí và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, công nghệ cũng mang lại những rủi ro như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), tạo ra các thông tin sai lệch hoặc video giả mạo gây thiệt hại cho doanh nghiệp.
Nhận thức được điều này, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành văn bản hướng dẫn về đạo đức AI nhằm giúp cộng đồng kiểm soát rủi ro công nghệ. "Ở quy mô quốc tế, các doanh nghiệp truyền thông hay công nghệ lớn thường thành lập Ủy ban Đạo đức AI độc lập để giám sát quy trình này", Tiến sĩ Nguyễn Tiến Đạt chia sẻ.
"Chìa khóa" tuần hoàn của những thương hiệu lớn
Để thấy rõ cách công nghệ hỗ trợ thực hành trách nhiệm, mô hình của Tổng công ty Chăn nuôi Việt Nam (Vico-thành viên của Tập đoàn Vinamilk) tại tổ hợp dự án bò thịt Tam Đảo là một ví dụ điển hình. Đây là liên doanh giữa Vico và Tập đoàn của Nhật Bản với quy mô 75,6 ha và tổng mức đầu tư 1.670 tỷ đồng.
Với triết lý nông nghiệp tuần hoàn, dự án này đã giải quyết triệt để bài toán chất thải nhờ ứng dụng công nghệ đệm sinh học hiện đại từ mùn cưa, vỏ cây và trấu trộn chế phẩm sinh học. Lớp đệm này giúp triệt tiêu đến 90% mùi hôi chuồng trại, chuyển hóa vi khuẩn có hại thành có lợi. Sau 30 ngày, lớp đệm được thu gom và đưa vào nhà máy xử lý chất thải, ứng dụng máy sấy, máy trộn để biến thành phân bón hữu cơ phục vụ đồng ruộng của nông dân.
Quy trình khép kín này đảm bảo hoạt động chăn nuôi quy mô 10.000 con bò hoàn toàn không phát thải chất thải rắn và nước thải ra môi trường. Tại khu vực nhà máy chế biến thịt mát (trị giá 700 tỷ đồng), doanh nghiệp đã dành tới 150 tỷ đồng chỉ để đầu tư cho hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn cột A, tiêu chuẩn cao nhất về bảo vệ môi trường.
Bên cạnh bảo vệ môi trường, công nghệ còn bảo đảm sự minh bạch tuyệt đối đối với người tiêu dùng. Mỗi con bò tại trang trại được gắn chip điện tử ở tai để theo dõi sức khỏe, dịch bệnh từ khi 4 tháng tuổi. Thông tin này được đồng bộ xuyên suốt qua hệ thống quản trị ERP từ trang trại đến nhà máy chế biến và khâu phân phối. Khách hàng khi mua sản phẩm thịt mát chỉ cần quét mã vạch là có thể truy xuất nguồn gốc tận gốc từ ngày giờ sản xuất, công nhân thực hiện cho đến chỉ số sức khỏe của con bò ban đầu.
Sự minh bạch này không chỉ bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn bảo vệ uy tín thương hiệu trước những rủi ro bảo quản sai quy trình tại các kệ siêu thị. Không chỉ các doanh nghiệp nội địa, khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cũng đang tiên phong định hình các tiêu chuẩn này. Samsung đã thành lập Ủy ban bền vững chuỗi cung ứng độc lập để rà soát toàn bộ nhà cung cấp; Heineken áp dụng Bộ quy tắc ứng xử toàn cầu và xây dựng không gian làm việc lý tưởng; trong khi Nestle cam kết lộ trình trung hòa carbon vào năm 2050.
Một bài học sâu sắc khác được bà Phạm Ngọc Trâm, Phó Tổng giám đốc Vico chia sẻ: "Trước khi đi làm những hoạt động cộng đồng, chúng ta hãy là người ứng xử tốt với chính người lao động của mình".
Đặc thù ngành giết mổ và chế biến thịt mát đòi hỏi công nhân làm việc nhiều giờ liền trong môi trường nhiệt độ âm. Trách nhiệm của doanh nghiệp được thể hiện cụ thể bằng việc tuân thủ đóng bảo hiểm xã hội đúng trên mức lương thực tế (thay vì đóng theo lương tối thiểu để đối phó thuế), mua bảo hiểm sức khỏe cho cả gia đình nhân sự quản lý, chăm lo từng bữa ăn phụ đầy đủ dinh dưỡng. Sự an tâm của người lao động chính là nền tảng để doanh nghiệp phát triển bền vững.
Tại hội nghị, các đại biểu tham dự cũng bày tỏ, đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm hơn 90% cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, việc triển khai vẫn gặp rào cản lớn về chi phí. Để gỡ nút thắt này, các chuyên gia gợi ý doanh nghiệp nhỏ có thể bắt đầu từ những hành động ít tốn kém, áp dụng các bộ câu hỏi tự đánh giá trực tuyến, thực hiện báo cáo đa dạng nhân sự, hoặc xây dựng văn hóa "Ngày thứ sáu vui vẻ" để kết nối nội bộ. Khi doanh nghiệp phát triển lớn mạnh, việc nâng cấp lên các tiêu chuẩn khắt khe hơn như ISO 26000 hay bộ tiêu chuẩn GRI sẽ là lộ trình tiếp theo.
Kết luận hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, kinh doanh có trách nhiệm không phải là đích đến nhất thời, mà là một hành trình liên tục đòi hỏi sự cộng hưởng từ ba phía: Nhà nước tạo hành lang pháp lý, doanh nghiệp tiên phong thực thi, và cộng đồng thụ hưởng giá trị. Bằng việc đặt yếu tố con người và đạo đức làm gốc, kết hợp với sức mạnh của khoa học công nghệ, các doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể tự tin bước ra biển lớn, chinh phục những thị trường quốc tế khắt khe nhất.
