Chiến lược leo thang có kiểm soát
Hơn một tháng kể từ ngày nổ ra xung đột giữa liên minh Mỹ - Israel và Iran, Tehran liên tục mở rộng danh sách “mục tiêu hợp pháp” – từ căn cứ quân sự, hạ tầng năng lượng cho tới các thực thể dân sự có liên hệ với Mỹ. Việc đưa các trường đại học Mỹ và có liên quan tới Mỹ tại Trung Đông vào danh sách này cho thấy Tehran đang mở rộng không gian răn đe sang cả lĩnh vực “mềm”, đồng thời gửi thông điệp rằng mọi biểu tượng hiện diện của Mỹ tại khu vực đều có thể bị đặt trong tầm ngắm.
Tối hậu thư của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 29/3 yêu cầu Mỹ lên án cuộc không kích mà họ và Israel thực hiện nhằm vào trường Đại học Khoa học và Công nghệ Tehran hôm 28/3 và Đại học Công nghệ Isfahan hôm 26/3, gây hư hại các công trình trong khuôn viên trường. Cảnh báo này còn nêu rõ, hành động cần được đưa ra trước 12h ngày 30/3, tức 15h30 cùng ngày (giờ Hà Nội), nếu không sẽ tung đòn trả đũa vào các trường đại học của Mỹ tại Trung Đông.
Ngay lập tức, tối hậu thư này đã tạo hiệu ứng rõ rệt. Một số trường đại học Mỹ tại Trung Đông phải kích hoạt phương án khẩn cấp nhằm giảm thiểu rủi ro. Thậm chí từ hôm 28/2, nhiều trường đại học trong khu vực đã chuyển sang hình thức học trực tuyến cho tới khi có thông báo mới.
Ở góc độ chiến lược, giới phân tích nhận định Iran đang sử dụng cách tiếp cận leo thang có kiểm soát, tức từng bước gia tăng sức ép để khẳng định năng lực răn đe, nhưng vẫn để lại dư địa cho các cuộc đàm phán tiềm năng. Chuyên gia Ray Takeyh từ Hội đồng Quan hệ đối ngoại (CFR) nhận định, việc mở rộng danh sách mục tiêu sang lĩnh vực giáo dục là một bước đi điển hình trong "chiến tranh vùng xám".
Iran sử dụng các đòn bẩy phi đối xứng để bù đắp sự yếu thế về công nghệ quân sự truyền thống. Việc đưa ra tối hậu thư có giới hạn về thời gian không chỉ tạo sức ép tâm lý trực tiếp lên công dân Mỹ đang làm việc, học tập tại khu vực, mà còn gây chia rẽ trong nội bộ chính trường Mỹ về chính sách Trung Đông. Điều này giúp Iran duy trì thế chủ động trên bàn đàm phán mà không cần phải khai hỏa những loại vũ khí hạng nặng.
Lịch sử chỉ ra rằng Iran từng nhiều lần vận hành chiến lược leo thang có kiểm soát một cách tinh vi. Điển hình là vụ tấn công bằng tên lửa vào căn cứ Ain al-Asad năm 2020 để đáp trả việc Mỹ ám sát tướng Qasem Soleimani. Theo báo cáo từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), trong vụ việc đó, Iran đã thông báo trước qua các kênh trung gian nhằm giảm thiểu thương vong.
Hay như hồi tháng 4/2024, Israel đánh bom một tòa nhà thuộc lãnh sự quán Iran ở Damascus, khiến ba chỉ huy cấp cao và bón sĩ quan Iran thiệt mạng. Đáp lại, Iran lần đầu tiên trực tiếp phóng hơn 300 tên lửa và máy bay không người lái vào lãnh thổ Israel - một bước ngoặt trong lịch sử đối đầu giữa hai nước. Sau đó, Iran tuyên bố “chiến dịch đã kết thúc và Tehran không có ý định tiếp tục”, nhưng đồng thời cảnh báo nếu Israel phản công thì đòn đáp trả kế tiếp sẽ “lớn hơn nhiều”.
Iran gần đây tuyên bố coi đề xuất chấm dứt xung đột của Mỹ là “một chiều và không công bằng”, song vẫn để ngỏ khả năng tìm ra lối đi nếu Washington hành xử thực tế hơn. Như vậy, ngay cả khi tăng mức răn đe, Iran vẫn cố giữ cánh cửa ngoại giao hé mở.
Tuy nhiên, Raphael S. Cohen - Giám đốc Chương trình Chiến lược và học thuyết tại dự án không quân của Tập đoàn Rand cảnh báo, chiến lược này cũng có điểm yếu nhất định. Khi các mục tiêu dân sự bị đưa vào tầm ngắm, lằn ranh đỏ trở nên mờ nhạt và dễ bị vi phạm do lỗi kỹ thuật hoặc sự quá khích của các nhóm ủy nhiệm. Một khi một cơ sở giáo dục bị tấn công gây tổn hại nghiêm trọng, Washington sẽ phải chịu áp lực chính trị lớn và có khả năng dẫn đến những bước đi khó lường.
Các nước vùng Vịnh phản ứng ra sao?
Theo Reuters, đến nay, các căn cứ quân sự của Mỹ tại Bahrain, Jordan, Kuwait, Qatar, Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đều đã bị tấn công. Thực tế này cùng với tối hậu thư mới nhất của Iran đã khiến dư luận các nước vùng Vịnh đặt câu hỏi về giá trị của việc để Mỹ đặt căn cứ quân sự, khi bước đi này khiến họ trở thành mục tiêu.
Các nước trong khu vực còn cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể tuyên bố chiến thắng và rút khỏi xung đột. Bloomberg thậm chí dẫn lời một số nguồn thạo tin cho hay, các quốc gia vùng Vịnh lo ngại sẽ phải đối mặt với một Iran đầy bất mãn.
Điều này phản ánh niềm tin của các nước vùng Vịnh đối với các bên liên quan được cho là còn hạn chế. Tổng Thư ký Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) Jasem Albudaiwi hôm 29/3 khẳng định, khối này phải hiện diện trong bất kỳ cuộc đàm phán nào, bác bỏ mọi khuôn khổ, sáng kiến hoặc thỏa thuận tái định hình Trung Đông mà không có tiếng nói của các nước vùng Vịnh.
Tổng Thư ký GCC cho biết, GCC bất ngờ trước các diễn biến quân sự gần đây, đồng thời nhấn mạnh không tham gia và không cho phép sử dụng lãnh thổ để chống lại Iran. Tuy nhiên, ông Albudaiwi cũng đề cập tới một số hành động từ phía Iran mà GCC cho là gây quan ngại đối với các nước trong khu vực.
Dữ liệu của Asharq Al-Awsat ghi nhận 83% tổng số đợt tấn công tên lửa và thiết bị bay không người lái của Iran từ khi xung đột bước sang tuần thứ tư nhằm vào các quốc gia thành viên GCC, với 4.391 vụ, trong khi chỉ 17% (tương đương 930 vụ) nhắm vào các mục tiêu của Israel.
Giới chuyên gia nhận định, bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào giữa Mỹ và Iran, vốn đã được thảo luận rộng rãi trong những ngày gần đây, không nên loại trừ các quốc gia vùng Vịnh. Zaid AlKami – chuyên gia phân tích chính trị quốc tế từ Alarabiya cho hay: “Sự tham gia của các nước vùng Vịnh vào bất kỳ kênh đàm phán nào không chỉ đơn thuần là một lựa chọn chính trị mà còn là một sự cần thiết do quy mô thiệt hại và chi phí an ninh mà các nước này phải đối mặt suốt thời gian qua. Họ mong muốn được can dự và đề cập tới các vấn đề an ninh cốt lõi của khu vực, không chỉ liên quan đến chương trình hạt nhân Iran mà còn bao gồm chương trình tên lửa đạn đạo và vai trò của Tehran tại Yemen, Lebanon và Iraq".
