Không chỉ là câu chuyện mở rộng
Cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine cùng các biến động địa chính trị đã làm thay đổi phần nào cách châu Âu nhìn nhận về cái gọi là tự chủ chiến lược. Những vấn đề từng được xem là xa xôi như an ninh năng lượng, an ninh biên giới, năng lực quốc phòng, khả năng chống can thiệp từ bên ngoài hay độ bền của tình láng giềng đã trở thành một phần không thể thiếu trong mọi câu hỏi về tương lai châu Âu.
Mở đàm phán về các vấn đề nền tảng với Ukraine và Moldova nhiều hơn một câu chuyện của mở rộng phạm vi lãnh thổ khối hay gia tăng số lượng thành viên. Đối với Ukraine và Moldova, tiến trình gia nhập EU là lựa chọn chiến lược về mô hình phát triển, về an ninh dài hạn và về vị trí của họ trong cấu trúc châu Âu. Đối với EU, việc mở cửa đàm phán là thông điệp rằng tương lai chính trị của một quốc gia châu Âu không thể bị quyết định chỉ bởi sức ép quân sự hay ảnh hưởng từ bên ngoài.
Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa EU cam kết một con đường ngắn và dễ dàng cho việc trở thành một phần của liên minh. Trên thực tế, tiến trình gia nhập EU thường kéo dài nhiều năm, thậm chí hơn một thập niên, vì các quốc gia ứng viên phải điều chỉnh hệ thống pháp luật, hành chính, kinh tế và tư pháp theo những nguyên tắc rất gắt gao. Nghịch lý hiện nay nằm ở chỗ cả Ukraine và Moldova đều chưa giải quyết dứt điểm các vấn đề lãnh thổ và an ninh. Nếu như trước đây những trở ngại này thường ngầm bị xem là “điều kiện loại trừ trực tiếp” đối với một ứng viên xin gia nhập EU thì cách tiếp cận của Brussels dường như đã dịch chuyển theo hướng thực dụng hơn.
Cyprus là một ví dụ cho thấy EU có thể chấp nhận khởi động hoặc thúc đẩy tiến trình hội nhập ngay cả khi một số vấn đề lãnh thổ chưa được giải quyết triệt để, miễn là quốc gia ứng viên chứng minh được quyết tâm cải cách và khả năng vận hành các thiết chế dân chủ theo tiêu chuẩn châu Âu.
Tất nhiên, Cyprus là trường hợp khác với Ukraine và Moldova, những quốc gia đối mặt với câu hỏi khác, phức tạp hơn, và bối cảnh hiện nay gắn trực tiếp với cuộc xung đột lớn nhất tại châu Âu kể từ sau Chiến tranh Lạnh và với cạnh tranh ảnh hưởng ở không gian hậu Xôviết.
Brussels có thể cho phép một nước ứng viên bước vào đàm phán, tiếp nhận các tiêu chí, triển khai cải cách và từng bước hội nhập sâu hơn, nhưng việc trở thành thành viên chính thức vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm cả sự đồng thuận của tất cả các nước thành viên và khả năng đáp ứng đầy đủ các điều kiện.
Những vấn đề nền tảng
Cụm đàm phán “Fundamentals” bao gồm những chương mục có vẻ mang tính kỹ thuật như mua sắm công, thống kê và kiểm soát tài chính. Mua sắm công liên quan trực tiếp đến minh bạch ngân sách, cạnh tranh lành mạnh và chống lợi ích nhóm. Thống kê liên quan đến độ tin cậy của dữ liệu, yếu tố có ảnh hưởng quan trọng tới hoạch định chính sách. Kiểm soát tài chính liên quan đến khả năng quản lý nguồn lực công và sử dụng các khoản hỗ trợ của EU đúng mục tiêu. Những lĩnh vực này không được chú ý và nổi bật như ngoại giao hay an ninh, nhưng lại là phần nền móng quyết định một quốc gia có thể vận hành theo chuẩn mực chung của EU hay không.
Với Ukraine, yêu cầu này càng nhạy cảm. EU có lý do để ủng hộ Ukraine về chính trị, nhưng cũng có lý do để đặt ra yêu cầu chặt chẽ về pháp quyền, minh bạch tài chính, tư pháp và chống tham nhũng. Sự ủng hộ địa chính trị càng lớn thì yêu cầu về niềm tin thể chế càng cao, bởi một Ukraine trong EU tương lai sẽ không chỉ nhận quyền lợi mà còn tham gia vào quá trình ra quyết định của cả khối.
Với Moldova, một quốc gia nhỏ, bộ máy hành chính còn đang chuyển đổi và chịu nhiều sức ép từ bên ngoài cần chứng minh rằng cải cách không chỉ là định hướng của một chính phủ thân châu Âu, mà có thể trở thành năng lực vận hành ổn định của nhà nước. Đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi đồng thuận xã hội, nguồn nhân lực, năng lực quản trị và sự hỗ trợ nhất quán từ EU.
Vị trí của Moldova khiến nước này trong nhiều năm bị nhìn như một vùng đệm hơn là một chủ thể có khả năng tự định hình quỹ đạo phát triển. Vấn đề Transnistria, sự phụ thuộc năng lượng, các áp lực kinh tế - xã hội và nguy cơ can thiệp từ bên ngoài đều khiến con đường hội nhập châu Âu của Moldova trở nên phức tạp.
Đối với một quốc gia nguồn lực hạn chế, EU không chỉ là thị trường, mà còn là khuôn khổ cải cách, nguồn hỗ trợ tài chính, tiêu chuẩn quản trị và bảo đảm chính trị ở mức độ nhất định. Gói hỗ trợ tăng trưởng trị giá tới 1,9 tỷ euro giai đoạn 2025-2027 mà EU dành cho Moldova cũng cho thấy Brussels muốn hỗ trợ quá trình cải cách và hội nhập không chỉ bằng tuyên bố chính trị, mà bằng công cụ tài chính cụ thể. Tuy nhiên, Moldova không thể chỉ dựa vào sự ủng hộ từ bên ngoài. Vấn đề quan trọng là nước này có thể duy trì cải cách đủ lâu, đủ sâu và đủ nhất quán để đáp ứng các đòi hỏi cao của EU hay không. Hội nhập châu Âu đòi hỏi một bộ máy công quyền có năng lực, một môi trường chính trị ổn định, năng lực chống tham nhũng, hệ thống tư pháp đáng tin cậy và sự đồng thuận xã hội đủ lớn để vượt qua ít nhiều đau đớn và tổn thất khó tránh trong quá trình cải cách.
“Đời thay đổi khi chúng ta thay đổi”
Cuộc xung đột tại Ukraine khiến các vấn đề an ninh tại Đông Âu và khu vực lân cận EU trở nên nổi bật hơn trong các hoạch định chính sách của Brussels. Trong nhiều năm, một số quốc gia nằm giữa EU và Nga có vị thế đặc thù khi vừa phát triển quan hệ với EU, vừa có những mối liên hệ lịch sử, kinh tế và an ninh với Nga. Khi môi trường địa chính trị thay đổi, các quốc gia này ngày càng trở thành đối tượng cạnh tranh ảnh hưởng giữa các trung tâm quyền lực và điều đó vô hình trung đã thúc đẩy EU quan tâm hơn tới việc tăng cường mức độ gắn kết về thể chế và kinh tế với các nước láng giềng.
Với EU, “mở rộng” rõ ràng không nên chỉ là phần thưởng sau cải cách, mà còn có thể là động lực để cải cách diễn ra. Nếu một quốc gia chỉ nhận được lời hứa xa vời trong khi phải đối mặt với sức ép an ninh, kinh tế và xã hội hằng ngày, năng lượng thúc đẩy cải cách có thể suy giảm. Ngược lại, khi tiến trình hội nhập được chia thành các bước cụ thể, với tiêu chí rõ ràng và lợi ích từng phần, các lực lượng ủng hộ cải cách sẽ có thêm cơ sở chính trị để thuyết phục đồng thuận xã hội, tạo lộ trình minh bạch cho những điều chỉnh và định hướng chiến lược.
Sau cú sốc Brexit, khủng hoảng di cư, đại dịch COVID-19, khủng hoảng năng lượng và xung đột tại Ukraine, EU đã nhiều lần đối mặt với câu hỏi về năng lực hành động một cách thống nhất. Nếu vận dụng hiệu quả chính sách mở rộng, EU có thể khẳng định với thế giới rằng họ không chỉ là một khối kinh tế, một thị trường chung mà là một không gian chính trị đủ sức hút, đủ ảnh hưởng để định hình các vấn đề khu vực và quốc tế.
Khủng hoảng nợ công, khủng hoảng di cư, sự trỗi dậy của các lực lượng dân túy và những chia rẽ nội khối khiến nhiều phân tích cho rằng “giấc mơ châu Âu” đã phai nhạt. EU vẫn giàu có, vẫn có sức mạnh kinh tế, nhưng dường như kém hấp dẫn hơn EU hiện nay đúng là đối mặt với nhiều vấn đề nội tại, từ khác biệt lợi ích giữa các nước thành viên, tranh luận về hàng loạt vấn đề nhức nhối như ngân sách, năng lượng, quốc phòng, nông nghiệp, di cư, pháp quyền và tốc độ ra quyết định. Tuy nhiên trong bối cảnh ấy, Ukraine và Moldova vẫn coi hội nhập EU là lựa chọn chiến lược và các nước Tây Balkan vẫn theo đuổi tiến trình gia nhập. Nhiều xã hội ở vùng lân cận EU vẫn nhìn Brussels như một điểm tựa cho ổn định, pháp quyền và triển vọng phát triển.
Tất nhiên, gia nhập EU không tự động giải quyết mọi vấn đề của Ukraine và Moldova. Con đường đó không thay thế nhu cầu và những đòi hỏi tất yếu về cải cách nội tại. Đây cũng không phải là liều thuốc hóa giải chia rẽ xã hội, không làm biến mất rủi ro an ninh và không bảo đảm thịnh vượng tức thì. Sức hấp dẫn của EU nằm ở khả năng tạo dựng một môi trường thể chế có thể dự báo được, nơi quyền lực được đặt trong sự ràng buộc bởi luật pháp, thị trường vận hành theo quy tắc, quyền công dân được bảo vệ, chính sách công chịu giám sát và các quốc gia nhỏ có tiếng nói trong một cấu trúc chung rộng lớn hơn. Những giá trị ấy có thể không hoàn hảo trong thực tế, nhưng vẫn có sức hút đáng kể trong một thế giới nhiều bất định.
