Trong bài phát biểu kéo dài khoảng 13 phút tối 19/6, Tổng thống Karol Nawrocki thông báo thu hồi huân chương sau khi ông Zelensky ký sắc lệnh cho phép một đơn vị thuộc Lực lượng Tác chiến đặc biệt Ukraine mang tên “Những anh hùng UPA”.
UPA, tên viết tắt của Quân đội Khởi nghĩa Ukraine, hoạt động chủ yếu trong thập niên 1940-1950. Nhiều người Ukraine xem lực lượng này là biểu tượng của cuộc đấu tranh giành độc lập chống Liên Xô và Đức Quốc xã. Tuy nhiên, phía Ba Lan quy trách nhiệm cho UPA trong các vụ thảm sát người Ba Lan tại Volhynia và Đông Galicia trong những năm 1943-1945. Quốc hội Ba Lan năm 2016 coi các tội ác liên quan là hành vi diệt chủng.
Huân chương Đại bàng Trắng là phần thưởng cao quý nhất của Nhà nước Ba Lan. Năm 2023, Tổng thống nước này khi đó là ông Andrzej Duda đã trao Huân chương tặng ông Zelensky nhằm ghi nhận những đóng góp cho quan hệ song phương, hòa bình và an ninh châu Âu, cùng sự kiên định trong bảo vệ quyền con người.
“Huân chương này không chỉ là một phần thưởng thông thường. Đó là biểu tượng cho niềm tin cao nhất của Nhà nước Ba Lan”, ông Nawrocki nói. Theo ông, một biểu tượng như vậy không chỉ đòi hỏi công lao, mà còn cần sự tôn trọng đối với những giá trị làm nền tảng cho cộng đồng Ba Lan.
Văn phòng Tổng thống Ba Lan cho biết, Warsaw đã nhiều lần nêu rõ lập trường và đề nghị Kiev xem xét lại quyết định đặt tên đơn vị quân đội, nhưng phía Ukraine không thay đổi. Dù vậy, ông Nawrocki nhấn mạnh việc thu hồi huân chương “không nhằm vào nhân dân Ukraine” và không đồng nghĩa với thay đổi trong định hướng an ninh của Ba Lan.
“Chúng tôi đã và vẫn ủng hộ Ukraine, bởi chúng tôi hiểu rằng hành động quân sự của Nga đe dọa an ninh Ba Lan và toàn châu Âu. Không có gì thay đổi trong đánh giá đó”, Tổng thống Ba Lan tuyên bố.
Phản ứng của Kiev đã đến trong vòng chưa đầy 24h. Ông Zelensky đăng ảnh Huân chương Đại bàng Trắng được đặt trong hộp kèm biên nhận gửi bưu điện và thông báo đã gửi trả phần thưởng cho Tổng thống Ba Lan.
“Chúng tôi tin rằng Huân chương Đại bàng Trắng được trao năm 2023 là dành cho nhân dân Ukraine và quân đội của chúng tôi. Đó là điều đã được nói vào thời điểm ấy”, ông Zelensky viết. Nhà lãnh đạo Ukraine khẳng định Kiev biết ơn sự ủng hộ của Ba Lan và sẵn sàng đối thoại nhằm thu hẹp khác biệt trong cách nhìn nhận những chương đau thương của lịch sử chung.
Phản ứng không dừng ở Tổng thống Ukraine. Ba cựu Tổng thống Leonid Kuchma, Viktor Yushchenko và Petro Poroshenko tuyên bố trả lại Huân chương Đại bàng Trắng từng được Ba Lan trao tặng. Chánh Văn phòng Tổng thống Ukraine Kyrylo Budanov, Ngoại trưởng Andrii Sybiha và một số quan chức khác cũng từ bỏ hoặc gửi trả các phần thưởng của Ba Lan. Ông Budanov gọi quyết định của Tổng thống Nawrocki là “hành động không thiện chí” và cho rằng Moscow sẽ tìm cách khai thác vụ việc nhằm chống lại cả hai nước.
Tuy nhiên, phản ứng trong Ukraine không hoàn toàn đồng nhất. Cựu Thủ tướng Arseniy Yatsenyuk cho rằng một quyết định sai lầm của Tổng thống Ba Lan không thể được sửa chữa bằng những quyết định sai lầm khác từ phía Ukraine. Theo quan điểm này, việc đồng loạt trả lại huân chương chỉ khoét sâu thêm bất đồng với một trong những đối tác quan trọng nhất và là cửa ngõ hậu cần chủ chốt của Kiev.
Tổng thống Karol Nawrocki và người đồng cấp Volodymyr Zelensky trong cuộc gặp tại Warsaw tháng 12/2025. Ảnh: Văn phòng Tổng thống Ba Lan
Ngay trong nội bộ Ba Lan, quyết định của Tổng thống Nawrocki cũng nhận được những phản ứng khác nhau. Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk kêu gọi hai tổng thống hạ nhiệt căng thẳng, cảnh báo tranh cãi giữa Ba Lan và Ukraine chỉ khiến Moscow hài lòng và các đồng minh lo ngại. Ngoại trưởng Radoslaw Sikorski nhận định người chiến thắng duy nhất trong “cuộc chiến lịch sử và huân chương” là Moscow. Bộ trưởng Quốc phòng Władysław Kosiniak-Kamysz cũng cảnh báo việc leo thang bất đồng giữa các đối tác chỉ có lợi cho đối phương.
Tranh cãi về UPA và các vụ thảm sát tại Volhynia đã tồn tại từ nhiều năm trước khi xung đột Nga - Ukraine leo thang vào năm 2022. Warsaw liên tục yêu cầu Kiev cho phép tìm kiếm, khai quật và an táng hài cốt các nạn nhân người Ba Lan tại miền tây Ukraine.
Năm 2017, Ukraine đình chỉ các hoạt động này sau khi một đài tưởng niệm UPA tại Đông Nam Ba Lan bị tháo dỡ. Đến cuối năm 2024 và trong năm 2025, hai bên mới đạt được một số bước tiến, cho phép nối lại việc tìm kiếm và khai quật tại một số địa điểm. Một số lãnh đạo Ba Lan thậm chí từng công khai gắn việc giải quyết hồ sơ Volhynia với triển vọng gia nhập Liên minh châu Âu của Ukraine.
Mỗi khi tưởng như đã lắng xuống, tranh cãi lịch sử lại bùng lên vào một thời điểm chính trị nhạy cảm. Các chiến dịch thông tin của Nga không cần tạo ra vết rạn ấy; chúng chỉ cần khoét sâu và khuếch đại nó vào thời điểm có lợi nhất, qua đó làm suy yếu sự đoàn kết trong khối ủng hộ Ukraine.
Vấn đề không phải là buộc một bên quên các nạn nhân hoặc từ bỏ ký ức lịch sử của mình, mà nằm ở cách ký ức ấy được đưa vào những quyết định chính trị và quân sự hiện tại.
Kiev lấy tên “Những anh hùng UPA” đặt cho một đơn vị đang chiến đấu. Warsaw đáp lại bằng việc thu hồi phần thưởng nhà nước cao quý nhất đã trao tặng Tổng thống Ukraine. Phía Ukraine tiếp tục đáp trả bằng việc gửi lại các huân chương và phần thưởng của Ba Lan. Mỗi động thái vừa là thông điệp gửi tới phía bên kia, vừa hướng tới công chúng trong nước.
Một quan hệ đối tác được xây dựng trên lợi ích an ninh chung có thể tạm gác những bất đồng lịch sử, nhưng không tự động xóa bỏ chúng. Khi ký ức về quá khứ được gắn với những biểu tượng chính trị và quân sự của hiện tại, các bất đồng từng âm ỉ có thể nhanh chóng biến thành một cuộc tranh cãi ngoại giao công khai.
Huân chương đã được đóng hộp và gửi tới Warsaw. Chưa bên nào tuyên bố thay đổi định hướng hợp tác an ninh. Song, vụ việc cũng nhắc lại một thực tế khó tránh: Ba Lan và Ukraine có thể cùng nhìn về một mối đe dọa trước mắt, nhưng vẫn chưa tìm được cách cùng nhìn lại quá khứ.
