Có những cuốn sách khi ra đời đã mang theo một lịch sử khác, không ghi trong lời tựa. Chúng từng sống âm thầm trên mạng, dưới dạng những tập tin không bìa, không mã số lưu chiểu, được viết tiếp nối bởi những người không có tên trong danh mục tác giả.
Một số trong đó đã bước thẳng vào danh sách bán chạy, được in ấn chính thức, được chuyển thể điện ảnh, được nhắc đến như hiện tượng văn hóa đại chúng. Những câu chuyện bắt đầu bằng việc "viết thêm một chút cho đỡ nhớ" đã đi rất xa khỏi điểm xuất phát ban đầu của mình.
Ở phương Tây, người ta thường kể về fanfiction như những cuộc "thoát thân" ngoạn mục khỏi fandom (cộng đồng người hâm mộ). Một trong những ví dụ nổi bật nhất là "Fifty Shades of Grey - 50 sắc thái" của E.L. James, tác phẩm ban đầu là fanfiction dựa trên "Twilight", được tác giả viết lại thành truyện độc lập. Bộ ba tác phẩm này sau đó bán hơn 100 triệu bản trên toàn thế giới và trở thành hiện tượng xuất bản toàn cầu. Một fanfic về One Direction đi từ Wattpad lên kệ sách, rồi ra rạp chiếu phim.
Gần đây hơn, những tác phẩm xuất phát từ cộng đồng "Harry Potter", đặc biệt là nhánh Dramione, được tái cấu trúc thành tiểu thuyết độc lập, ký hợp đồng xuất bản và chuyển thể trị giá hàng triệu đô la. Fanfiction, trong cách kể này, là bệ phóng để bước vào dòng chính.
Nhưng nếu chỉ nhìn fanfiction theo con đường ấy, bức tranh sẽ thiếu đi một nửa quan trọng, nửa còn lại nằm ở châu Á. Tại đây, fanfiction hiếm khi rời bỏ thế giới gốc. Nó ở lại bằng những ngoại truyện, những phiên bản song song, những câu chuyện tình được viết thêm cho các nhân vật vốn đã được yêu mến, đặc biệt trong không gian đam mỹ (boylove).
Tại Trung Quốc, các thế giới như "Ma Đạo Tổ Sư" hay "Thiên Quan Tứ Phúc" không khép lại khi trang cuối cùng của tiểu thuyết gốc kết thúc. Chúng tiếp tục sống trong hàng vạn truyện viết thêm của người hâm mộ, rồi lan sang phim truyền hình như "Trần Tình Lệnh", phim hoạt hình, kịch nói thu âm, cùng vô số vật phẩm và hoạt động cộng đồng. Fanfiction ở đây không nhằm thay thế nguyên tác, mà kéo dài đời sống cảm xúc của nó, giữ cho nhân vật tiếp tục hiện diện trong trí tưởng tượng tập thể.
Chính từ hai hướng đi khác nhau ấy, một bên là "thoát fandom", một bên là "ở lại fandom", fanfiction dần bước vào một vùng giao thoa mới, giữa cộng đồng và thị trường, giữa quà tặng và hàng hóa, giữa sáng tạo tự do và công nghiệp văn hóa.
Ngành công nghiệp không định danh
Về bản chất, fanfiction sinh ra từ một thiếu hụt, với mong muốn có một đoạn kết khác hay một lời giải thích khác cho các tác phẩm gốc. Người hâm mộ tác phẩm gốc muốn thêm một cách yêu khác dành cho cùng một câu chuyện. Trong giai đoạn đầu, nó vận hành như một "gift economy - nền kinh tế trao tặng". Người viết không bán, người đọc không mua. Giá trị nằm ở bình luận, ở sự công nhận, ở cảm giác được nhìn thấy bởi những người cùng chia sẻ một thế giới tưởng tượng.
Sự thay đổi bắt đầu khi những cộng đồng ấy được nền tảng hóa. Khi việc đọc và viết không còn diễn ra rải rác, mà tập trung vào các kho lưu trữ khổng lồ, nơi hành vi người dùng có thể được đo lường, lưu giữ, phân tích. Từ đó, fanfiction không còn chỉ là một thực hành văn hóa, mà trở thành một phân khúc của thị trường nội dung số.
Các báo cáo thị trường cho thấy sự dịch chuyển ấy đã đạt đến quy mô đáng kể: riêng mảng nền tảng fanfiction toàn cầu đã được định giá khoảng 1,29 tỷ USD năm 2024 và dự kiến tăng lên 3,8 tỷ USD vào năm 2033. Fanfiction in theo nhu cầu, nơi những câu chuyện vốn chỉ tồn tại trên màn hình được in thành sách, cũng đã đạt 1,12 tỷ USD ngay từ năm 2024. Trong bức tranh rộng hơn, thị trường internet literature toàn cầu có quy mô 10,2 tỷ USD, đang tiến về mốc 25,6 tỷ USD trong vòng chưa đầy mười năm.
Xu hướng rõ ràng nhất của thời điểm này là sự bước vào thị trường theo nhiều nấc thang khác nhau. Không phải mọi người viết đều bán chữ của mình, nhưng các nền tảng thì bán sự chú ý, bán thói quen đọc, bán dữ liệu hành vi. Không phải mọi câu chuyện đều được in thành sách, nhưng những câu chuyện có cộng đồng đủ đông, đủ bền sẽ được lựa chọn, được khoác bìa, được gắn mã, và đi vào dòng lưu thông của hàng hóa văn hóa.
Song song với đó, một con đường khác cũng mở ra. Những cuốn sách không cần kho chứa, không cần in trước hàng nghìn bản, chỉ cần một nhóm người đọc sẵn sàng bỏ tiền để giữ lại câu chuyện cho riêng mình. Từ những trang chữ được chia sẻ miễn phí, fanfiction dần trở thành vật có thể cầm nắm, có giá bán cụ thể, có vòng đời như bất cứ sản phẩm nào khác trên thị trường.
Ở tầng sâu hơn nữa, fanfiction hòa vào làn sóng rộng lớn của nền kinh tế sáng tạo. Khi những hình thức kết nối trực tiếp giữa người viết và người đọc phát triển, tác giả không còn hoàn toàn lệ thuộc vào nhà xuất bản hay nền tảng lớn. Thay vào đó, họ xây dựng những cộng đồng nhỏ, khép kín, trung thành, nơi sự ủng hộ mang tính cá nhân, lâu dài, và dựa trên mối quan hệ nhiều hơn là trên quy mô đám đông. Quy mô của nền kinh tế này hiện đã lên tới hàng trăm tỷ đô la và vẫn đang tiếp tục mở rộng.
Ai tạo giá trị, ai hưởng lợi?
Nếu nhìn bằng lăng kính kinh tế, fanfiction đặt ra một câu hỏi quen thuộc nhưng chưa bao giờ dễ trả lời, rằng ai là người tạo ra giá trị, và ai là người hưởng lợi từ giá trị ấy? Người viết tạo ra nội dung, còn người đọc tạo ra lưu lượng và sức lan tỏa, cộng đồng tạo ra uy tín và độ bền cảm xúc. Nhưng nền tảng là nơi thu gom dữ liệu, điều phối thuật toán và chuyển sự chú ý thành doanh thu.
Khi một tác phẩm được chọn để in ấn hay chuyển thể, giá trị tập thể ấy thường được nén lại thành lợi ích của một số ít người. Ở đây, fanfiction tồn tại giữa hai mô hình kinh tế song song. Một bên là gift economy, nơi sự trao tặng tạo ra quan hệ; còn bên kia là market economy - nơi mọi thứ đều có thể định giá. Xung đột không nằm ở việc có tiền hay không, mà ở chỗ tiền xuất hiện sau hay trước cộng đồng.
Về mặt văn hóa, fanfiction không chỉ là viết lại câu chuyện, mà là viết lại cách đọc. Nó cho phép người đọc trở thành đồng tác giả, cho phép nhân vật sống thêm những đời sống khác, cho phép lịch sử của một thế giới tưởng tượng được mở rộng theo nhiều nhánh song song. Chính vì thế, fanfiction thường là không gian biểu đạt của những tiếng nói ít được ưu tiên trong dòng chính như phụ nữ, trí thức trẻ, các cộng đồng thiểu số.
Nó vừa là thực hành văn hóa, vừa là nơi thử nghiệm những hình thức kể chuyện mới. Nhưng khi thị trường bước vào, mặt trái cũng xuất hiện, cạnh tranh, thao túng truyền thông, cực đoan hóa cộng đồng, và sự mệt mỏi của những người sáng tạo không được trả công tương xứng. Nếu không cẩn trọng, nền kinh tế người hâm mộ (fan economy) có thể trượt từ cộng đồng bền vững sang một kiểu lãnh địa nền tảng, nơi sáng tạo bị khai thác đến kiệt quệ.
Việt Nam - một thị trường đang ở vạch xuất phát
Tại Việt Nam, fanfiction và fan economy vẫn ở giai đoạn sơ khai, nhưng các dấu hiệu đã xuất hiện từ lâu trong đời sống văn học mạng. Những nền tảng truyện chữ, những cộng đồng dịch và viết tiếp tiểu thuyết nước ngoài, những tác phẩm dài kỳ có hàng trăm nghìn lượt đọc cho thấy nhu cầu tham gia kể chuyện là có thật.
Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở mối quan hệ giữa văn học mạng và xuất bản chính thống. Phần lớn sáng tác trực tuyến không còn là hoạt động cá nhân thuần túy, nhưng cũng chưa được nhìn nhận như tài sản văn hóa cần đầu tư dài hạn. Khi một tác phẩm mạng được in thành sách, câu chuyện bản quyền và tác phẩm phái sinh thường được giải quyết theo từng trường hợp riêng lẻ, thiếu một khung tham chiếu chung.
Ở đây, fanfiction có thể trở thành một bài học quan trọng. Nó cho thấy nếu không có ranh giới pháp lý rõ ràng, sáng tạo phái sinh rất dễ trượt từ cảm hứng sang vi phạm. Ngược lại, nếu có những cơ chế linh hoạt, cho phép thỏa thuận sử dụng nhân vật, công nhận giá trị lao động sáng tạo của cộng đồng, thì văn học mạng có thể trở thành vườn ươm ý tưởng cho xuất bản và chuyển thể, thay vì là vùng nhạy cảm cần tránh né.
Việt Nam đang ở thời điểm có thể lựa chọn. Đi sau giúp chúng ta nhìn thấy những gì đã xảy ra ở các thị trường đi trước: sự bùng nổ nhanh chóng, nhưng cũng là sự kiệt quệ của cộng đồng khi sáng tạo chỉ được nhìn bằng lăng kính lợi nhuận. Câu hỏi không phải là có nên phát triển fan economy hay không, mà là phát triển theo cách nào, coi cộng đồng như đối tác sáng tạo, hay như nguồn tài nguyên để khai thác.
Và có lẽ, điều quan trọng nhất cần giữ lại, ngay cả khi tiền đã xuất hiện, vẫn là tinh thần ban đầu của fanfiction, viết không phải để chiếm hữu, mà để chia sẻ nhiều hơn trong một niềm đam mê chung.
