Phát huy tự cường, hợp tác và cân bằng linh hoạt
Trong phiên toàn thể thứ nhất với chủ đề “Tự cường và đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi”, Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường nêu rõ, tự cường và hợp tác luôn song hành. Đối với ASEAN, ông cho rằng sức mạnh tự cường của hiệp hội không đơn thuần là tổng hợp sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà được hình thành từ ba yếu tố gắn kết chặt chẽ với nhau gồm đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và những cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường, trong một thế giới ngày càng bất định, tự cường và hợp tác có thể trở thành con đường giúp các quốc gia trong khu vực vừa củng cố năng lực nội tại, vừa mở rộng không gian phát triển và bảo vệ nền tảng hòa bình, ổn định đã được ASEAN dày công vun đắp.
Đồng quan điểm với Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường, giáo sư Kuik Cheng-Chwee, Viện Nghiên cứu Malaysia và Quốc tế (IKMAS) thuộc Đại học Quốc gia Malaysia (UKM) cũng tập trung làm rõ nội hàm của khái niệm tự cường. Theo ông, tự cường không đơn thuần là khả năng ứng phó với khủng hoảng mà còn bao gồm năng lực chống đỡ và phục hồi, giúp quốc gia hay tổ chức khu vực duy trì đà phát triển sau những biến động.
Giáo sư Kuik khẳng định, ASEAN đang sở hữu nhiều lợi thế để phát huy năng lực tự cường thông qua mạng lưới hợp tác đa tầng nấc được xây dựng trong nhiều thập niên qua. ASEAN vừa là diễn đàn đối thoại vừa là cơ chế giúp các nước thành viên duy trì cân bằng trước các tác động bên ngoài, qua đó nâng cao khả năng thích ứng trước môi trường quốc tế ngày càng phức tạp.
Trong khi đó, tiến sĩ Marty Natalegawa, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia cho biết, bối cảnh thế giới hiện nay hết sức phức tạp và ASEAN không chỉ đơn giản là thích ứng mà cần tiên liệu và có sự biến chuyển rõ rệt trong nghệ thuật quản trị của mỗi quốc gia.
Ông Marty Natalegawa nêu rõ: “Theo quan điểm của tôi, mục tiêu trước mắt của chúng ta là đạt được sự cân bằng mang tính linh hoạt. Điều đó có nghĩa chúng ta không tìm kiếm sự trung lập thụ động, mà phải liên tục chủ động quản lý quan hệ ứng xử dựa trên những thay đổi của cán cân quyền lực và văn hóa đối thoại phải được xây dựng trong bất kỳ bối cảnh nào, dù có mỏng manh đến đâu. Khi chúng ta đạt được sự cân bằng đậm nét bằng cách sử dụng ngoại giao, sử dụng đàm phán và sử dụng đối thoại mở, chúng ta có thể tiếp tục duy trì và nuôi dưỡng vòng tròn hữu nghị, hợp tác”.
Theo nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia, thực tế đã chứng minh rằng ASEAN hoàn toàn có năng lực hiện thực hóa tầm nhìn này. Minh chứng rõ nét nhất là tiến trình phát triển và mở rộng thành viên từ 5 lên 11 nước. Dù sự mở rộng này mang lại những phức tạp nhất định trong thể chế, nhưng phản ánh trọn vẹn sự đa dạng của khu vực. Đây chính là nền tảng mang tính chiến lược - khi có một mục tiêu chung, khối có thể củng cố nền hòa bình khu vực Đông Nam Á, tạo ra những biến đổi căn bản về lòng tin chiến lược và chuyển đổi từ các mối quan hệ đơn thuần trước đây thành một cộng đồng gắn kết.
“Nhìn vào những thay đổi về cán cân quyền lực trên thế giới hiện nay, các nước thành viên sẽ nhận thức rõ và tri ân những giá trị nguyên bản mà ASEAN mang lại ngay từ ngày đầu, khẳng định tầm quan trọng trong nghệ thuật quản trị quốc gia”, tiến sĩ Marty Natalegawa cho hay.
Củng cố minh bạch và thúc đẩy sự tham gia của người dân
Trong phiên toàn thể thứ hai với chủ đề “Thúc đẩy các sáng kiến của ASEAN về phòng ngừa xung đột”, bà Izumi Nakamitsu, Phó Tổng thư ký Liên hợp quốc và Đại diện cấp cao về Giải trừ quân bị cho hay, để xây dựng "tuyến phòng thủ đầu tiên" vững chắc, ASEAN cần đặc biệt chú trọng đến các cơ chế quản lý và phối hợp giữa các bên liên quan, điển hình là giữa các cơ quan an ninh, quân sự và các lực lượng thực thi pháp luật trên biển. Đây là những nền tảng then chốt nhằm ngăn ngừa các tính toán sai lầm trong bối cảnh khủng hoảng.
Bà Nakamitsu khuyến nghị kết nối chặt chẽ giữa năng lực phân tích và hành động thực tế nhằm thu hẹp khoảng cách các cơ chế cảnh báo sớm. Bà nhấn mạnh, đây là điều kiện cần để phát hiện sớm các dấu hiệu có thể chuyển hóa thành rủi ro nghiêm trọng, từ đó kịp thời kích hoạt các chính sách can thiệp bằng con đường ngoại giao khi các chỉ số rủi ro vượt ngưỡng an toàn.
Đặc biệt, bà Nakamitsu lưu ý việc củng cố tính minh bạch phải được xem là công cụ bảo vệ cốt lõi để xây dựng lòng tin chiến lược. Bà gợi ý ASEAN có thể phát triển các cơ chế rà soát định kỳ thường xuyên và xây dựng các nền tảng minh bạch kỹ thuật số chung. Giải pháp này không chỉ giúp ngăn ngừa các sự cố an ninh mạng mà còn hướng tới việc chuẩn hóa sự tuân thủ, từ đó gia tăng niềm tin vững chắc giữa các quốc gia thành viên.
Đưa ra góc nhìn về các tác nhân kích hoạt xung đột, ông Isidro Purisima, Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Cố vấn Tổng thống về Hòa bình, Hòa giải và Thống nhất (OPAPRU) Philippines nhấn mạnh các yếu tố như bất bình đẳng, áp lực khí hậu và thiên tai. Và lời giải của công tác ngăn ngừa xung đột nằm ở việc xây dựng các thể chế vững mạnh, quản trị bao trùm, thúc đẩy sự tham gia của công dân và củng cố lòng tin vào chính phủ.
Theo ông, khi người dân cảm thấy tiếng nói của mình được đại diện, họ sẽ ít có xu hướng ủng hộ xung đột. Rõ ràng, giao lưu nhân dân là một công cụ thiết yếu, bởi thông qua việc trao đổi thông tin, lãnh đạo các quốc gia và người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ có cơ hội để thấu hiểu các giá trị ngắn hạn và dài hạn, từ đó cùng xây dựng một tương lai phát triển bền vững.
Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung chia sẻ điểm đặc biệt của AFF
Trong ngày làm việc đầu tiên của AFF 2026, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung cho biết, sự hiện diện của lãnh đạo cấp cao các nước ASEAN, Tổng Thư ký ASEAN, đại diện các tổ chức quốc tế, giới học giả, doanh nghiệp và địa phương đã phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với tương lai của ASEAN, đồng thời thể hiện tinh thần đồng hành và trách nhiệm chung trong việc định hình hướng phát triển của khu vực trong giai đoạn mới.
AFF được Việt Nam khởi xướng với mong muốn tạo dựng một không gian đối thoại cởi mở, thực chất và hướng tới tương lai, quy tụ các nhà hoạch định chính sách, giới nghiên cứu, cộng đồng doanh nghiệp cùng các đối tác trong và ngoài khu vực để trao đổi ý tưởng, chia sẻ sáng kiến và đóng góp cho tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.
Sự hưởng ứng tích cực từ các nước thành viên và các đối tác quốc tế ngay từ những kỳ đầu tiên cho thấy nhu cầu ngày càng rõ nét về một diễn đàn đa chiều, có khả năng kết nối các ý tưởng chiến lược với quá trình hoạch định chính sách của ASEAN.
Đề cập bối cảnh khu vực và thế giới, Bộ trưởng Lê Hoài Trung nhận định thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc khi cạnh tranh chiến lược gia tăng, tình trạng phân cực, nghi kỵ và bất ổn diễn biến phức tạp hơn, kéo theo nhiều thách thức xuyên quốc gia mới nổi.
Bộ trưởng kỳ vọng AFF sẽ “tạo thêm cơ hội cho ngoại giao, cho đối thoại, cho hiểu biết lẫn nhau và hợp tác”, qua đó trở thành một kênh hỗ trợ thiết thực cho tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.
Theo Bộ trưởng, điểm đặc biệt của AFF nằm ở tính mở và tính bao trùm, khi khuôn khổ này không giới hạn trong trao đổi giữa các nhà lãnh đạo chính phủ mà còn thu hút sự tham gia của các chính đảng, địa phương, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội.
Khẳng định mục tiêu hướng tới một ASEAN “đoàn kết, tự cường, năng động, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm”, Bộ trưởng Lê Hoài Trung cho rằng, sức mạnh của hiệp hội sẽ được bồi đắp từ nỗ lực chung của từng quốc gia thành viên, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm và vị thế của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình. AFF 2026 hướng tới thúc đẩy xây dựng một cộng đồng ASEAN tự cường, bền vững hơn, đồng thời đóng góp ý tưởng cho tương lai của ASEAN.
