Kinh tế tầm thấp - Tầm nhìn chiến lược về không gian phát triển mới

Với định hướng từ Kết luận số 99-KL/TW ngày 28/9/2026 của Bộ Chính trị về khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới, Việt Nam đứng trước cơ hội khai thác không gian phát triển mới, hình thành chuỗi giá trị công nghiệp và tạo thêm động lực tăng trưởng kinh tế. Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, kinh tế tầm thấp đang nổi lên như một lĩnh vực có khả năng tạo ra những thay đổi trong phương thức sản xuất, vận chuyển hàng hóa và cung cấp dịch vụ, đồng thời mở rộng không gian phát triển của nền kinh tế.

Để hiểu rõ hơn vấn đề trên, PV Báo Công an nhân dân đã có cuộc trao đổi cùng Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng, Chủ tịch Hội hàng không vũ trụ Việt Nam.

PV: Thưa ông, kết luận số 99-KL/TW của Bộ Chính trị đã chính thức xác định không gian tầm thấp là tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới và không gian chủ quyền đặc biệt, đặt mục tiêu đóng góp khoảng 1,5% GDP vào năm 2045. Ông đánh giá như thế nào về cơ hội "đi tắt đón đầu" của Việt Nam khi mở ra không gian kinh tế dưới 1.000m?

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng: Không gian tầm thấp cho đến nay vẫn được coi là lĩnh vực mới mà nếu khai thác tốt có thể tạo ra động lực tăng trưởng quan trọng cho quốc gia. Kết luận số 99-KL/TW ngày 28/9/2026 của Bộ Chính trị là văn bản có tính bước ngoặt trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng về nắm bắt xu thế mới, khẳng định về những cơ hội mới cho Việt Nam. Tôi cho rằng, Kết luận 99 sẽ đem lại những chuyển biến chủ yếu bao gồm:

Thứ nhất, thúc đẩy hình thành ngành công nghệ mới tạo động lực tăng trưởng, tạo dư địa để phát triển kinh tế không gian tầm thấp với sự vận hành của thiết bị bay không người lái-UAV, trí tuệ nhân tạo thúc đẩy logistics thông minh, nông nghiệp chính xác, dịch vụ giám sát và khai thác dữ liệu.

Thứ hai, tạo thuận lợi cho thu hút đầu tư và thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Không gian tầm thấp được xem như một “mỏ vàng” cho doanh nghiệp, mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị, từ sản xuất phần cứng, thiết bị giám sát đến phát triển phần mềm điều hành, logistics và cung cấp dịch vụ, từ đó có thể tăng cường đổi mới sáng tạo, thương mại hóa dịch vụ và hình thành các hành lang bay, hệ thống điều hành dịch vụ tầm thấp đồng bộ.

Thứ ba, nâng cao năng lực quản trị và bảo vệ chủ quyền quốc gia gắn với việc chuyển đổi phương thức quản lý từ chỉ quản lý phương tiện và hoạt động bay sang quản trị, khai thác và bảo vệ toàn diện một không gian phát triển mới. Đây cũng là cách làm giúp gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ chủ quyền không phận, chủ quyền dữ liệu và an ninh mạng.

PV: Phát triển kinh tế tầm thấp không chỉ dừng ở việc sử dụng thiết bị, mà là hình thành trọn vẹn chuỗi giá trị công nghiệp từ R&D, chế tạo linh kiện đến phần mềm điều khiển và dịch vụ dữ liệu. Ông nhận định thế nào về vai trò của các liên minh công nghệ (như LAEP) và lộ trình đưa vào vận hành 3 khu thử nghiệm bay cấp quốc gia đến năm 2030?

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng: Kết luận 99-KL/TW của Bộ Chính trị xác định lộ trình phát triển không gian tầm thấp với các giai đoạn chủ yếu gồm: Các năm 2026 – 2027: Hoàn thiện quy hoạch đất đai và không phận; 2028 – 2029: Đầu tư hạ tầng thiết yếu và thử nghiệm mô hình, phát triển các tổ hợp công nghệ, cụm sản xuất UAV; từ năm 2030 trở đi sẽ thực hiện vận hành đồng bộ cấp quốc gia đối với 3 khu thử nghiệm bay phân bổ chiến lược tại các vùng miền phục vụ đa mục đích.

Tôi nhìn nhận vai trò của các liên minh như vậy trong một số lĩnh vực cốt lõi bao gồm:

Thứ nhất, góp phần tạo ra đột phá chuỗi cung ứng và nội địa hóa, phát triển công nghiệp phụ trợ, giúp Việt Nam tự chủ sản xuất phần cứng và phần mềm cho UAV, hướng tới mục tiêu nội địa hóa 30% - 40% vào năm 2030;

Thứ hai, thúc đẩy thương mại hóa và kết nối hạ tầng số: Các nhóm liên kết sẽ giúp ứng dụng các công nghệ nền tảng thế mạnh (AI, IoT, Cloud, Chip bán dẫn, Hệ thống định vị) vào việc vận hành kinh tế tầm thấp. LAEP có thể đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng hệ thống quản lý không lưu kỹ thuật số tầm thấp (UTM) và hạ tầng xử lý dữ liệu bay.

Thứ ba, thúc đẩy hợp tác toàn cầu và chuẩn hóa quốc tế: Hội Hàng không-Vũ trụ Việt Nam sẽ chủ động tham gia các liên minh này để cùng ký kết các văn bản hợp tác chiến lược với các đối tác như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, v.v…để chuyển giao công nghệ, tiếp thu các mô hình quản lý vận hành không lưu hiệu quả và áp dụng chuẩn ISO về logistics hàng không.

PV: Hiện nay, hạ tầng thiết yếu như bến đỗ hay trạm sạc cho phương tiện cất hạ cánh thẳng đứng (Vertiport) vẫn chưa đồng bộ trong quy hoạch đô thị. Cần giải pháp quy hoạch hạ tầng số và hạ tầng vật lý ra sao để các đô thị lớn như Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh có thể sớm triển khai logistics hàng không và taxi bay, thưa ông?

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng: Để các siêu đô thị như Hà Nội và TP Hồ Chí Minh khai thác hiệu quả không gian tầm thấp, cần thiết phải tích hợp đồng bộ hạ tầng vật lý và hạ tầng số vào quy hoạch đô thị. Đây được coi là điều kiện tiên quyết và cũng là bài toán rất phức tạp.

Chúng tôi cho rằng, trước mắt cần quy hoạch hạ tầng vật lý theo mạng lưới trung tâm và nan hoa, tận dụng tối đa không gian sẵn có, gắn với các đầu mối giao thông lớn và các trung tâm kinh tế lớn trong đô thị.

Tiếp đó, có thể xác định các hành lang bay an toàn, các đường bay cố định dọc theo đường sông (Sông Hồng, Sông Sài Gòn) hoặc các tuyến đường cao tốc, đại lộ lớn. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro thiệt hại mặt đất nếu xảy ra sự cố kỹ thuật. Đối với hạ tầng số cũng cần quy hoạch để xác lập “hệ điều hành” cho bầu trời đô thị với các hệ thống cần tiếp thu kinh nghiệm quốc tế như Hệ thống Quản lý không lưu tầm thấp (UTM/USS), đầu tư các mạng di động 5G-Advanced (5G-A) và Định vị chính xác cao. Ngoài ra, cần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hạ tầng dữ liệu không gian 3D, xây dựng bản đồ số 3D của toàn thành phố và một số ứng dụng mới theo chuẩn quốc tế

PV: Thực tế cho thấy Việt Nam đang đối diện với sự thiếu hụt nhân lực vận hành, kỹ sư thiết kế phần mềm cốt lõi và chuyên gia phân tích dữ liệu không gian. Chiến lược đào tạo và hợp tác quốc tế về cấp chứng chỉ bay chuyên biệt cần được triển khai như thế nào để đáp ứng kịp thời nhu cầu phát triển ngành?

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng: Nhân lực vẫn luôn là vướng mắc rất lớn trong phát triển không gian tầm thấp tại Việt Nam. Tôi cho rằng cần đầu tư mạnh cho phát triển nguồn nhân lực và liên kết nghiên cứu nhà nước-doanh nghiệp, chú trọng tới hợp tác quốc tế trong huấn luyện, cấp các chứng chỉ nghề có liên quan. Hệ sinh thái không gian tầm thấp cần nhiều nhóm nhân lực khác nhau: Kỹ sư thiết kế, chuyên gia phần mềm, người điều khiển, kỹ thuật viên bảo trì, chuyên gia an toàn, chuyên gia dữ liệu và cán bộ quản lý. Cơ sở đào tạo cần phối hợp với doanh nghiệp và cơ quan quản lý để xây dựng chương trình cập nhật công nghệ, quy định và các tình huống vận hành thực tế. Những chương trình nghiên cứu được tài trợ cũng cần có cơ chế chuyển giao kết quả, thử nghiệm sản phẩm và hỗ trợ thương mại hóa. Bên cạnh đào tạo kỹ thuật, cần tăng cường năng lực quản trị dự án, đánh giá hiệu quả kinh tế, quản lý dữ liệu và an toàn. Những năng lực này quyết định khả năng chuyển công nghệ thành dịch vụ có thể vận hành ổn định và đáp ứng kịp thời nhu cầu phát triển không gian tầm thấp trong tình hình mới.

PV: Kinh nghiệm quốc tế gợi mở nguyên tắc mở rộng theo lộ trình "chở hàng trước, chở người sau; vùng trời tách biệt trước, bay chung sau" kết hợp thủ tục "quét mã để bay". Theo ông, Việt Nam nên ưu tiên thí điểm ở các lĩnh vực nào (như nông nghiệp thông minh, giám sát môi trường hay giao hàng) để nhanh chóng tạo ra hiệu quả kinh tế rõ rệt?

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng: Kinh nghiệm quốc tế cho thấy rất cần phải có những ưu tiên cho từng lĩnh vực phát triển kinh tế tầm thấp để tránh đầu tư dàn trải, lãng phí nguồn lực. Tôi thấy nguyên tắc “chở hàng trước, chở người sau” là phù hợp, theo đó trong ngắn hạn và trung hạn cần chú trọng tới các lĩnh vực như nông nghiệp chính xác và giám sát cây trồng, kiểm tra đường dây điện, cầu đường, công trình và hạ tầng năng lượng, vận chuyển hàng hóa trên một số tuyến chuyên biệt đáp ứng điều kiện an toàn, v.v... Với tầm nhìn dài hạn hơn, trong kịch bản thuận lợi, Việt Nam có thể hình thành thị trường UAV chuyên nghiệp với sự phát triển của các dịch vụ công nghiệp, dữ liệu, kiểm tra hạ tầng và logistics chuyên biệt. Các dịch vụ bay không người lái chở người có thể phát triển tại những địa điểm đáp ứng điều kiện về hạ tầng, chứng nhận, nhu cầu và an toàn. Tuy nhiên, chưa có cơ sở để khẳng định vận tải hành khách bằng eVTOL sẽ trở thành phương thức phổ biến kể cả khi xem xét dài hạn. Như vậy, tôi thấy rằng mục tiêu chiến lược nên là xây dựng năng lực cạnh tranh thực chất, không phải thúc đẩy mọi phân khúc với tốc độ như nhau.

PV: Bộ Chính trị định hướng phát triển công nghiệp không gian tầm thấp theo hướng lưỡng dụng, làm chủ công nghệ lõi về thiết bị bay không người lái (UAV), cảm biến và hệ thống quản lý lưu thông tầm thấp (UTM). Hội Hàng không-Vũ trụ Việt Nam sẽ đóng vai trò cầu nối ra sao trong việc nghiên cứu và nội địa hóa các giải pháp kỹ thuật cốt lõi này?

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng: Bộ Chính trị đã có kết luận về phát triển không gian tầm thấp với yêu cầu phải làm chủ công nghệ lõi, phát triển lưỡng dụng phục vụ cả dân sự và mục tiêu quốc phòng, an ninh. Đây được coi là bước ngoặt chiến lược khi Việt Nam lần đầu tiên chính thức xác định không gian tầm thấp là tài nguyên quốc gia, là không gian phát triển mới cần được khai thác hiệu quả. Hội Hàng không-Vũ trụ Việt Nam với khả năng tập hợp các nguồn lực của mình sẽ nỗ lực khẳng định vai trò của mình trong phát triển không gian tầm thấp với các ưu tiên chủ yếu bao gồm:

Thứ nhất, tham mưu và phản biện chính sách, trong đó chú trọng tới tư vấn các cấp có thẩm quyền về xây dựng khung pháp lý, hoàn thiện các quy định về hành lang pháp lý bay, tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật và quy trình cấp phép thông thoáng cho các phương tiện bay không người lái. Thứ hai, thúc đẩy nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, chú trọng quy tụ các chuyên gia, kết nối các nhà khoa học, kỹ sư trong và ngoài nước để cùng giải quyết các bài toán về công nghệ lõi như hệ thống điều khiển tự động, chip định vị, bảo mật thông tin, công nghệ vật liệu mới, và AI trong xử lý dữ liệu bay. Thứ ba, phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp và nội địa hóa, đóng vai trò cầu nối giữa các chủ thể trong không gian tầm thấp để thúc đẩy hoạt động hợp tác, chuyển giao công nghệ từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực sản xuất nhằm hướng tới mục tiêu nội địa hóa 30%-40% vào năm 2030. Thứ tư, tham gia đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, phối hợp với các đối tác trong và ngoài nước để thúc đẩy đào tạo, huấn luyện bay, hoàn thiện các giáo trình, quy trình đào tạo, v.v…

Trong quá trình này, đồng thời chú ý nâng cao nhận thức cộng đồng về không gian tầm thấp như một lĩnh vực phát triển mới, khơi dậy đam mê khoa học công nghệ, đồng thời phổ biến kiến thức bay an toàn, đúng pháp luật cho cộng đồng.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Ngọc Lãng!